Gaghara jangi — 1529-yilda bo‘lib o‘tgan, Boburiylar imperiyasining Hindistonni zabt etishidagi muhim janglardan biri[2]. Undan oldin 1526-yilda Birinchi Panipat jangi va 1527-yilda Khanua jangi bo‘lib o‘tgan edi. Shakllanayotgan Boburiylar imperiyasi hukmdori Bobur qo‘shinlariga hind ittifoqchilari ham qo‘shilib, sulton Mahmud Lo‘diy boshchiligidagi Sharqiy afg‘on ittifoqchilari hamda Sulton Nusrat Shoh boshchiligidagi Bengaliya sultonligi qo‘shinlariga qarshi jang qilganlar[3].

Gaghara jangi
Boburiylar davlati
Battle of Ghagra
Sanalar 1529-yil 6-may
Urush yeri Gʻogʻra daryosi, Revelganj (hozirgi Bihar, Hindiston)
Natija Boburiylar g‘alabasi
Raqiblar
Boburiylar davlati Sharqiy Afg‘on konfederatsiyasi
Bengaliya sultonligi
Qoʻmondonlar
Bobur
Humoyun
Bayramxon
Askariy Mirzo
Muhammad Zamon Mirzo
Sulton Jalol ud-Din Sherki
Sulton Junayd Barlos
Ustod Ali Quli
Mustafo Rumiy
Shershoh
Sulton Nusrat Shoh
Sulton Mahmud Lo‘diy
Sulton Jalol ud-Din Lohani †
Bayezid
Biban
Fateh Xon Shirvoniy †
Shoh Muhammad Maʼruf †
Bhaktuddin Aybek
Hakam Xon
Kuchlar
Noma’lum Butun qo‘shin[1]

Tarixi

Mahmud Lo‘diy Dehli taxtini egallashga intilgan. G‘arbiy afg‘on ittifoqchilari uni Dehli sultonligining qonuniy vorisi deb e’lon qilgan, Rajput ittifoqchilari esa uni qo‘llab-quvvatlagan edi. Biroq 1527-yildagi Khanua jangida mag‘lubiyatga uchragach, u qochishga majbur bo‘ldi va Gujaratdan boshpana topdi. Sharqdagi qarindoshlari bilan aloqa o‘rnatishga bir necha bor uringanidan so‘ng, nihoyat, ular safiga qo‘shilishga muvaffaq bo‘ldi. Sharqiy afg‘on ittifoqchilariga boshchilik qilgan Mahmud Lo‘diy Biharni egalladi.

Boburning Chanderiga yurishidan bir muncha vaqt o‘tib, yangi sulolaga mansub, Biharning Pushtun hukmdori sulton Muhammadshoh Loha vafot etdi. Uning o‘rniga voyaga yetmagan o‘g‘li sulton Jaloliddin Lohani taxtga o‘tirdi. Shundan so‘ng, hech bo‘lmaganda Biharda davlat ishlarini asosan shahzodaning onasi Dudu va shu vaqtga kelib katta obro‘ qozongan Faridxon (keyinchalik Shershoh nomi bilan mashhur bo‘lgan) boshqara boshladi. Mamlakatda yosh hukmdorning qarindoshlari bo‘lgan Lohani zodagonlari, katta ta’sir kuchiga ega Baban va Bayazid, Shershoh hamda boshqa amirlarning taxtga da’vogarligi tufayli nizolar avj olgan edi. Bu guruhlar o‘rtasidagi nizolar, shuningdek, avvalgi yurishlarda pushtun qo‘shinlarining Bobur lashkarlaridan mag‘lubiyatga uchragani oqibatlari yosh shahzodani oxir-oqibat Bengaliya sultoni hududidan boshpana izlashga majbur qildi[4].

Bunday vaziyatda Jaunpur va umuman Hindistondagi afg‘onlar o‘z ishlarining butunlay barbod bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik hamda imkon qadar barcha manfaatlarni birlashtirish maqsadida, ilgari Rana Sanga ko‘magida Dehli taxtini egallashga uringan sulton Mahmud Lo‘diyni chaqirishga qaror qildilar. Bu urinishda mag‘lubiyatga uchragach, u Gujaratga chekingan edi. Keyinchalik Bundelkhanddagi Pannaga yo‘l olib, u yerda vaziyatning qulay tomonga o‘zgarishini kutib qoldi. Endi esa Bihar va Jaunpur taxtiga o‘tirish haqidagi taklifni qabul qildi. Ko‘p o‘tmay, unga turli hududlardan vatandoshlari qo‘shildi va u deyarli butun Biharning qarshiliksiz egallanishiga erishdi. Eng hayratlanarli jihati shundaki, bu qadar keng ko‘lamli fitna va harakatlar qanday qilib sir saqlangan holda muvaffaqiyatli amalga oshirilganidir. Buni, ehtimol, har bir pushtunning umumiy muvaffaqiyatdan chuqur manfaatdor bo‘lgani, shuningdek, qabila a’zolarining o‘z boshliqlariga va bir-birlariga sadoqat bilan munosabatda bo‘lishi bilan izohlash mumkin.

Bu xabarni olgan kunning ertasiga Bobur Agraga qaytib keldi va u yerda o‘z kengashiga sharqiy qo‘shinlarga zudlik bilan o‘zi qo‘mondonlik qilishini ma’lum qildi. Qo‘l ostida mavjud bo‘lgan qo‘shinlarni olib, 1529-yil 2-fevralda yo‘lga chiqdi. Doab hududidan o‘tib, 1529-yil 27-fevralda Dakkakida Gang daryosining o‘ng sohiliga yetib keldi. Bu yerda uni o‘g‘li Humoyun, general Askariy va daryoning narigi tomonidan kelgan bir necha sarkarda kutib oldi. Ular bilan quyidagicha kelishib oldi: Boburning qo‘shini daryoning o‘ng sohili bo‘ylab quyi oqim tomon harakatlanar, ularning qo‘shini esa chap sohil bo‘ylab yurib, har safar Bobur qo‘shini qarshisidagi sohilda qarorgoh qurardi.

Bu yerda olgan ma’lumotlari unchalik ham ko‘ngildagidek emas edi. Harbiy va siyosiy ustunligini qayta tiklash uchun bor kuchini ishga solayotgan pushtunlar Sulton Mahmud Lo‘diy atrofida to‘planib, ularning soni 100 ming kishiga yetgan edi. Sulton Baban va Shayx Bayezidni katta qo‘shin bilan Sirvarga yuborgan, o‘zi esa Mahmud tomoniga o‘tgan, Sulton Jaloliddin Lo‘diy hamda Sulton Ibrohim Loʻdiyning ketma-ket vaziri bo‘lgan va xuddi avvalgi hukmdoriga xiyonat qilgani kabi endi Boburga ham xiyonat qilib, uning xizmatidan ketgan Fatehxon Shirvoniy bilan birga Gang daryosining Bihar sohilida qolib, Chunar tomon yurayotgan edi. Bobur bir qancha parganalarni hadya qilib, unga qo‘mondonlik vazifasini topshirish orqali iltifot ko‘rsatgan Shershoh ham isyonchilarga qo‘shilgan, Gang daryosidan o‘tib, Banorasni egallagan edi. Bobur nomidan shaharni boshqarib kelgan, mamlakatning avvalgi sulolasidan kelib chiqqan Sulton Jaloliddin Sherqiy amaldorlari Shershoh yaqinlashgach, shahardan qochib ketgan edi[3][5].

Shu tariada Sharqiy yoki Sherqiy qirolligi taxtiga uch nafar da’vogar bor edi:

  • Sulton Jaloliddin Sherqiy — Sulton Sikandar Lo‘diy mamlakatni zabt etishidan oldin uni boshqargan qadimgi podshohlar sulolasining vakili edi. U yaqinda Boburga taslim bo‘lib, undan himoya so‘ragan edi. Uning taxtga bo‘lgan da’volari ancha avvalgi ahamiyatini yo‘qotgan bo‘lsa-da, bu davrda ular qayta jonlangandek ko‘rindi va, aftidan, muayyan amaliy maqsadni ko‘zlagan Bobur tomonidan ham tan olindi.
  • Sulton Jaloliddin Lohani — otasi va bobosi Sulton Ibrohim Loʻdiyga qarshi qo‘zg‘olonga boshchilik qilgan edi. Uni Bihardagi ko‘plab afg‘on zodagonlari qo‘llab-quvvatlagan, biroq yaqinda ittifoqchisi bo‘lgan Bengaliya sultoni huzuridan panoh izlashga majbur bo‘lgan edi.
  • Sulton Mahmud Lo‘diy — marhum Sulton Ibrohim Lo‘diyning ukasi va Dehlidagi Lo‘diylar sulolasining vakili edi. Afg‘onlarning asosiy qismi endilikda uni nafaqat Bihar, balki Dehli taxtiga ham da’vogar sifatida qo‘llab-quvvatlash uchun birlashgan edi.

Bobur vaziyatning asl holatidan xabardor bo‘lgach, Gang daryosi sohillari bo‘ylab yurishini davom ettirdi. Karradan o‘tayotib, u Sulton Jaloliddin Sherqiy tomonidan dabdabali kutib olindi. Bobur taxtga da’vogarligini qo‘llab-quvvatlagan bu shahzodaga o‘z qo‘shinining bir qismini nominal boshqarish vakolatini topshirdi. Shahardan bir-ikki kunlik yo‘l bosib o‘tgach, uning harakatlari natijasi ko‘zga tashlana boshladi. Bobur Sulton Mahmud Lo‘diy yaqinda Chunarga yetib borib, hatto unga hujum uyushtirgan bo‘lsa-da, imperator yaqinlashayotgani haqida aniq xabar olishi bilanoq vahimaga tushib, qamalni to‘xtatgani va tartibsiz ravishda chekinganini bildi. Shershoh ham xuddi shunday Banorasni tark etib, daryoning narigi sohiliga shoshilinch ravishda qaytib o‘tgan, bu jarayonda esa uning ikkita qayig‘i cho‘kib ketgan edi.

Imperator qo‘shini Gang daryosi va Yamuna daryosi qo‘shiladigan Allohobodga yetib kelgach, 1529-yil 10-martda Yamuna daryosidan Priag tomon o‘ta boshladi. Bobur u yerdan Chunar, Banoras va G‘azipur orqali yurib, endilikda Son daryosi ortida mudofaa mavqeyini egallagan Sulton Mahmudga hujum qilishga shoshildi. G‘azipurda nufuzli afg‘onlardan biri Mahmud Xon Lohani Bobur huzuriga kelib, unga taslim bo‘ldi. Bobur hali shu hududda ekan, quvg‘inga uchragan shahzoda va Bihar taxtiga da’vogarlaridan biri Sulton Jaloliddin Lohani, kelajakda Dehli hukmdoriga aylanadigan Faridxon (Shershoh) hamda boshqa nufuzli afg‘onlar ham o‘z itoatlarini bildirish uchun elchilar yubordilar. Bu Bihar Lohaniylar sulolasining barham topishini anglatardi. Endilikda faqat Sulton Mahmud Lo‘diy va uning tarafdorlarigina qarshilik ko‘rsatishda davom etardi.

Shundan so‘ng Bobur Karmanasa daryosidan o‘tib, Chausa (keyinchalik o‘g‘lining boshiga tushgan falokat bilan mashhur bo‘lgan) va Baksara yoki Buksardan narida qarorgoh qurdi. U yerdan yo‘lini davom ettirib, qo‘shini kundan-kunga askarlarning undan yuz o‘girishi sababli zaiflashib borayotgan Sulton Mahmudning yaqin atrofda atigi 2 ming kishilik qo‘shin bilan turganini, biroq imperator qo‘shinining ilg‘or bo‘linmasi yaqinlashgach, shoshilinch ravishda chekinganini bildi. Uning ortidan quvib borilgan va askarlaridan bir nechtasi o‘ldirilgan edi. Mahmud, shuningdek, ehtimol unga yordam berish maqsadida Gang daryosidan o‘tgan Bengaliya qo‘shinidan panoh topdi.

Bobur Gang va Son daryolari qo‘shiladigan joy oralig‘ida joylashgan Bihardagi Ari viloyatiga yo‘l oldi. U yerda Muhammad Zamon Mirzoni Bihar hokimi etib tayinladi va viloyatdan olinadigan soliq miqdorini belgiladi. Imperator endilikda shimoli-sharqdan Gang daryosiga quyiladigan Gaghara daryosi (ayrim manbalarda Gogra deb ham ataladi) qarshisiga yetib kelgan edi. Aftidan, daryoning chap sohilida Bengaliya qirolligi boshlanardi. Bu yerda u Sulton Mahmud Lo‘diy afg‘onlar guruhi bilan ikki daryo qo‘shiladigan joydagi Bengaliya qarorgohida ekanini bildi. Mahmud va uning tarafdorlari oilalari hamda yuklarini boshqa joyga ko‘chirmoqchi bo‘lganlarida, bengalliklar bunga ruxsat bermagan edilar. Ehtimol, ular afg‘onlarni garovda ushlab qolishni ko‘zlagan edilar.

Boburga yaqinda o‘z itoatini bildirgan Mahmudning raqibi Sulton Jaloliddin Lohani ham xuddi shunday qarorgohdan ketishiga to‘sqinlik qilingan edi. Shu sababli u bengaliyaliklar bilan to‘qnashib, tarafdorlari bilan Gang daryosidan o‘tib, Biharga yo‘l oldi va imperator qo‘shiniga qo‘shilish uchun harakatlana boshladi. Shuning uchun Bengaliya qo‘shinining joylashuvi va uning rahbarlari xatti-harakatlarini betaraflikka zid deb hisoblagan imperator ularni javobgarlikka tortishga tayyorgarlik ko‘rdi. Bengaliya sultoni Nusrat Shoh Dehli sultonligi qulaganidan keyin patxonlardan ilgari boy bergan ayrim hududlarini qaytarib olgan edi[3].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Roux, Jean Paul. Histoire des grands moghols : Babur (fr). Paris: Fayard, 1986 — 370-bet. ISBN 2-213-01846-4. 
  2. ↑ O’Brien, Derek. The Puffin Factfinder (en). Penguin UK, 2011-12-15. ISBN 978-81-8475-878-8. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Joshi, Rita. The Afghan Nobility and the Mughals: 1526-1707 (en). Vikas Publishing House, 1985. ISBN 978-0-7069-2752-8. 
  4. ↑ Roy, Manabendra Nath. The Radical Humanist (en). Maniben Kara, 1986. 
  5. ↑ Books, L. L. C.. Lodi Dynasty: Battle of Ghaghra, Sikandar Lodi, Battle of Panipat (en). General Books LLC, September 2010. ISBN 978-1-158-27228-0. 

Adabiyotlar

  • Public Domain Erskine, William. A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun. Longman, Brown, Green, and Longmans, 1854. 


25°48′N 84°48′E / 25.8°N 84.8°E / 25.8; 84.8