Gʻaznaviylarning Xorazmni bosib olishi
| Gʻaznaviylar—Maʼmuniylar urushi | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Map of Khwarazm in the Islamic period, before the Mongol invasion.svg Moʻgʻullar bosqinidan avvalgi Xorazm | |||||||
| |||||||
| Raqiblar | |||||||
| Gʻaznaviylar | Maʼmuniylar | ||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||
| Mahmud Gʻaznaviy Muhammad at-Toiy Oltintosh Arslon Jadhib |
Mamun II X Xumar Tosh (POW) Alptigin (POW) | ||||||
| Kuchlar | |||||||
| 100 000 otliq 500 fil[1] |
50 000[2] | ||||||
1017-yilda Mahmud Gʻaznaviy Xorazm mintaqasini zabt etdi. 995-yilda Maʼmun I Abu Abdulloh Muhammadni magʻlub etib, Xorazmni oʻziga qoʻshib olgan edi. 997-yilda suiqasd natijasida oʻldirilgach, oʻgʻillari Abul-Hasan Ali va Abul Abbos Maʼmun ketma-ket hukmronlik qildilar. Abul Abbos bosim ostida Gʻaznaviy sulton Mahmudning oliy hokimiyatini tan oldi. Bu esa qoʻzgʻolonga sabab boʻlib, 1017-yil mart oyida uning oʻldirilishiga olib keldi. Mahmud bostirib kirib, 1017-yil iyulda qoʻzgʻolonchilarni magʻlub etdi va poytaxt Urganchni egalladi[a].
Tarixi
Dastlab Maʼmuniylar Somoniylar hukmronligi ostida boʻlgan[3]. 995-yilda Maʼmun I Afrigʻiylardan boʻlgan Xorazmshoh Abu Abdulloh Muhammadni jazolash maqsadida hujum boshladi. Abu Abdulloh Muhammad Abu Ali Simjuriyga xiyonat qilgani uchun Maʼmun yurish qilib, uni asir oldi va Afrigʻiylar hukmronligidagi Xorazm qirolligini oʻziga qoʻshib oldi. Shundan soʻng Maʼmuniylar yangi Xorazmshohlar boʻldilar. Maʼmun 997-yilda suiqasd natijasida oʻldirilgach, oʻrniga oʻgʻli Abul-Hasan Ali taxtga oʻtirdi. Abul-Hasan Mahmud Gʻaznaviyning singlisi Hurra-yi Xuttaliyga uylangan edi. Abul-Hasan Ali 1009-yilda vafot etib, oʻrniga ukasi Abul Abbos Maʼmun taxtga chiqdi. Abul-Abbos Maʼmun akasining bevasi Hurra-yi Xuttaliyga uylanib, Sulton Mahmud bilan ittifoq tuzdi. Mahmud Maʼmundan xutbani oʻz nomiga oʻqitishni talab qildi. Maʼmun uni oliy hukmdor sifatida tan olishni istamagan boʻlsa-da, majburan rozi boʻldi. Bu xabar qoʻshinga yetib borgach, armiyada norozilik kuchaydi. Ehtimoliy qoʻzgʻolonlar faqat qoʻmondonlarga katta miqdorda oltin berish orqali bostirildi. Qoʻshindagi isyon hamda Sulton Mahmudning bosqinidan qochish uchun Maʼmun II yashirin tarzda Qoraxoniylar davlati bilan ittifoq tuzishga harakat qildi[4][5].
Bosqin
Maʼmun II bilan ziddiyat
Josuslar orqali Qoraxoniylar davlati bilan yashirin ittifoq tuzish urinishidan xabar topgan Mahmud 100 ming otliq va 500 fildan iborat katta qoʻshin bilan Balx tomon yurish qildi. Qoraxoniylar xonlari aralashib, Maʼmun Mahmudni oʻz syuzerini sifatida tan olishi sharti bilan Mahmudni ortga qaytishga koʻndirdilar. Boshqa chorasi qolmagan Maʼmun Nasa va Farava tumanlarida xutbani Mahmud nomiga oʻqitishga qaror qildi. Bu boʻysunish Xorazm qoʻshini orasida gʻazab uygʻotdi. Buxorolik Alptigin qoʻmondonligidagi garnizon Maʼmunning boʻysunishini milliy shaʼnga xiyonat deb baholab, poytaxt Urganchga yurish qildi. Norozilik zoʻravonlik toʻlqiniga aylandi va 1017-yil 17-martda Maʼmunning oʻldirilishi bilan yakunlandi. Maʼmunning oʻlimidan soʻng isyonchilar uning oʻgʻli Abul-Xorit Muhammadni taxtga koʻtardilar. Alptigin toʻrt oy davomida Xorazm hududida dahshat solib hukmronlik qildi. Qaynogʻasi va vassalining oʻldirilganini bilgan Sulton Mahmud aybdorlarni jazolash uchun Xorazmga bostirib kirishga qaror qildi. Rejalarini eʼlon qilishdan oldin singlisining xavfsiz qaytishini taʼminladi hamda diplomatik yoʻl bilan Turkiston xonlari (Qoraxoniylar davlati) betarafligini qoʻlga kiritdi. Shu tayyorgarliklardan soʻng yana qoʻshin bilan Balx tomon yurdi. Himoyachilar mudofaa uchun 50 ming askar toʻpladilar[6].
Yakuniy bosqin
Mahmud Termizga yurdi. U yerda qoʻshinini qayiqlarga joylashtirib, Amudaryo boʻylab Xorazmga qarab suzdi va poytaxt Gurganchni nishonga oldi. Dastlabki toʻqnashuv sulton qoʻshinlari uchun falokatli boʻldi. Abu Abdulloh Muhammad at-Toiy boshchiligidagi ilgʻor qoʻshin sahro chekkasida qarorgoh qurgan paytda, bomdod namozi vaqtida Xumar Tosh pistirmasiga uchrab tor-mor etildi. Bu magʻlubiyat tez orada sultonning shaxsiy gvardiyasi tomonidan qoplanib, ular Xumar Toshni quvib yetib magʻlub etdilar va asir oldilar. Ertasi kuni Alptigin katta Xorazm qoʻshini bilan sulton qoʻshinlarining oldinga siljishini toʻxtatish uchun qarshi chiqdi. 1017-yil 3-iyul kuni boʻlib oʻtgan shiddatli jangda xorazmliklar qatʼiy magʻlubiyatga uchrab, tarqalib ketdilar. Qarshi kuchlar qolmagach, Sulton Mahmud Gurganchga kirib bordi. Yosh amir hamda Maʼmuniylar sulolasining bir necha aʼzolari hibsga olindi[7].
Oqibat
Maʼmunning oʻldirilishi uchun qattiq qasos chorasi koʻrildi. Alptigin va koʻplab boshqa qoʻmondonlar qoʻlga olinib, qamchilash, tanani boʻlaklash, dorsga osish yoki jangchi fillar oyoqlari ostida bosib oʻldirish kabi shafqatsiz jazolarga tortildilar. Ularning jasadlari koʻchalarda namoyish etilib, soʻngra marhum amir Maʼmunning dorlariga osib qoʻyildi. Mamlakatning boshqa hududlarini hamda qoʻzgʻolonlarni bostirish vazifasi Arslon Jadhibga topshirildi[8].
Oltintosh Gurganch va Xorazm boshqaruviga tayinlanib, unga Xorazmshoh unvoni berildi. Mahmud esa Gʻaznaga qaytib ketdi. Xorazm Gʻaznaviylar imperiyasi tarkibiga qoʻshildi. Xorazm 24 yil davomida Oltintosh va uning oʻgʻillari boshqaruvi ostida boʻldi[9][10].
Izohlar
- ↑ Jurjoniyya nomi bilan ham tanilgan
Manbalar
- ↑ Nazim 1931, s. 58 „When the spies of the Sultan reported the news of this secret alliance to him, he marched to Balkh at the head of a huge army of 100,000 horse and 50 elephants.“
- ↑ Nazim 1931, s. 59 „Accordingly they made preparations for defence and collected an army of 50,000 warriors.“
- ↑ Nazim 1931, The Ma'mūnids and the Conquest of Khwārizm and Jurjāniyyah p. 56.
- ↑ Frye 1975, ss. 173–174
- ↑ Nazim 1931, s. 57
- ↑ Nazim 1931, ss. 58–59
- ↑ Nazim 1931, s. 59
- ↑ Nazim 1931, s. 60
- ↑ Bosworth 1963, s. 47
- ↑ Frye 1975, s. 175
Adabiyotlar
- Nazim, Muhammad. The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna. Cambridge University Press, 1931.
- Bosworth, C.E.. The Ghaznavids, 994-1040. Edinburgh University Press, 1963.
- Frye, R.N. „The Early Ghaznavids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 162-198-bet. ISBN 0-521-20093-8.