Gʻaznaviy–Somoniy urushi
Gʻaznaviy–Somoniy urushi — X asrning oxirgi o'n yilligida (992–999-yillar) Somoniylar davlati va uning sobiq harbiy amirlari tomonidan asos solingan Gʻaznaviylar davlati o'rtasida Markaziy Osiyo va hozirgi Afgʻoniston hududlariga egalik qilish uchun olib borilgan harbiy-siyosiy to'qnashuvlar silsilasidir. Ushbu urush Somoniylar sulolasining batamom parchalanishiga va mintaqada G'aznaviylar ta'sirining o'rnatilishiga olib kelgan.
Urushning kelib chiqish sabablari
X asrning ikkinchi yarmida Somoniylar markaziy hokimiyati zaiflashib, viloyatlardagi turkiy harbiy amirlarning nufuzi oshib bordi. G'azna shahrida mustaqil hokimiyat o'rnatgan Alp-Tegin va uning vorisi Sebuk-Tegin (Mahmud G'aznaviyning otasi) dastlab Somoniylarga nominal ravishda bo'ysunishgan.
Biroq, Somoniylar poytaxti Buxoroda boshlangan ichki nizolar, saroy to'ntarishlari va Qoraxoniylarning shimoldan hujumlari G'aznaviylarga qulay imkoniyat yaratdi. Sebuk-Tegin Somoniylarga "yordam berish" niqobi ostida o'z hududlarini kengaytirishni va strategik muhim bo'lgan Xurosonni nazorat qilishni maqsad qilgan edi.
Harbiy harakatlarning bosqichlari
Urush bir necha yirik bosqichlarda kechgan:
992–994-yillardagi to'qnashuvlar
Somoniy amiri Nuh II ibn Mansur o'zining isyonkor amirlari (Foyiq va Abu Ali Simjur)ga qarshi kurashda Sebuk-Tegin va uning o'g'li Mahmuddan yordam so'radi. 994-yilda Hirot yaqinida yuz bergan jangda Sebuk-Tegin qo'shinlari isyonchilarni tor-mor qildi. Buning evaziga Nuh II Sebuk-Teginga "Nosiruddin" va Mahmudga "Sayfuddavla" unvonlarini berdi hamda Xuroson boshqaruvini ularga topshirdi. Bu G'aznaviylarning Somoniylar hududiga rasmiy kirib kelishi edi.
1000-yilga yaqin yakuniy zarbalar
997-yilda Sebuk-Tegin vafotidan so'ng, hokimiyatga Mahmud Gʻaznaviy keldi. U endi Somoniylarga oddiy yordamchi emas, balki mustaqil hukmdor sifatida qaradi. 999-yilda Qoraxoniylar poytaxt Buxoroni egallab, Somoniylar davlatiga chek qo'ygan bir vaqtda, Mahmud G'aznaviy janubdan hujum qilib, Xurosonning barcha yirik shaharlarini (Nishopur, Hirot, Balx) o'z davlatiga qo'shib oldi.
Urushning oqibatlari
1. Somoniylar inqirozi: 100 yildan ortiq davom etgan Somoniylar hukmronligi tugadi. 2. Yangi imperiyaning yuksalishi: G'aznaviylar imperiyasi Markaziy Osiyodagi eng qudratli harbiy kuchga aylandi. 3. Geosiyosiy o'zgarish: Amudaryo ikki yangi turkiy qudrat — G'aznaviylar va Qoraxoniylar o'rtasidagi chegara bo'lib qoldi. 4. Madaniy markazning ko'chishi: Ilm-fan va san'at markazi Buxorodan G'azna shahriga ko'cha boshladi.
Manbalar
1. Abul-Fazl Bayhaqiy. "Tarixi Bayhaqiy" (G'aznaviylar va Somoniylar munosabatlarining eng ishonchli manbasi).
2. Abu Said Gardiziy. "Zayn al-axbor" (Sharqiy hududlar tarixi).
3. Ibn al-Asir. "Al-komil fit-tarix" (Mukammal tarix).
4. Bosworth, C. E. "The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran" (Zamonaviy ilmiy tadqiqot).
5. Bartold V. V. "Turkiston mo'g'ullar istilosi davrida".
6. O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Somoniylar va G'aznaviylar bo'limi.
7. "Encyclopaedia Iranica". Ghaznavids and Samanids relationships section.