Fridrix Nitsshe: Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
# | {{Infobox Faylasuf | ||
| sohasi = [[Gʻarbiy falsafa]] | |||
| davri = [[XIX asr]] | |||
| color = #B0C4DE | |||
| tasvir = FWNietzscheSiebe.jpg | |||
| tasvir_izohi = | |||
| ismi = Fridrix Vilgelm Nitsshe | |||
| tavalludi = {{birth date|1844|10|15}} | |||
| vafoti = {{vafot sanasi va yoshi|1900|8|25|1844|10|15}} | |||
| maktabi = [[Weimar klassitsizmi]]; [[ekzistensializm]], [[postmodernizm]], [[poststrukturalizm]], [[psixotahlil]] asoschisi | |||
| qiziqishi = [[estetika]], [[etika]], [[ontologiya]], [[tarix falsafasi]], [[ruhshunoslik]] | |||
| olgan_ta'sirlari = [[Fyodor Dostoevsky|Dostoevskiy]], [[Ralph Waldo Emerson|Emerson]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Immanuel Kant|Kant]], [[Aflotun]], [[François de La Rochefoucauld|La Rochefoucauld]], [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]], [[Blaise Pascal|Pascal]], [[Richard Wagner|Wagner]], [[Charles Darwin|Darwin]], [[Jacob Burckhardt|Burckhardt]], [[Stendhal]], [[Baruch Spinoza|Spinoza]] | |||
| ko'rsatgan_ta'sirlari = [[Thomas Mann|Mann]], [[Georges Bataille|Bataille]], [[Albert Camus|Camus]], [[Gilles Deleuze|Deleuze]], [[Jacques Derrida|Derrida]], [[Michel Foucault|Foucault]], [[Martin Heidegger|Heidegger]], [[Hermann Hesse|Hesse]], [[Robert Musil|Musil]], [[Muhammad Iqbol|Iqbol]], [[Karl Jaspers|Jaspers]], [[Carl Jung|Jung]], [[Jack London|London]], [[George Bernard Shaw|Shaw]], [[George Santayana|Santayana]], [[Theodor W. Adorno|Adorno]], [[Jean-Paul Sartre|Sartre]], [[Jean Baudrillard|Baudrillard]], [[Bernard Williams|Williams]], [[H. L. Mencken|Mencken]], [[Leo Strauss|Strauss]], [[Martin Buber|Buber]], [[Ayn Rand]], [[Franz Kafka|Kafka]], [[Judith Butler|Butler]], [[Oswald Spengler|Spengler]], [[Stefan George]], [[W.B. Yeats]], [[Anton LaVey]] | |||
| mashhur_fikrlari = [[Übermensch]], [[Xudo oʻldi|xudoning oʻlimi]], [[perspektivizm]] | |||
}}'''Fridrix Vilgelm Nitsshe''' ({{lang-de|Friedrich Wilhelm Nietzsche}}, [ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhəlm ˈniːtsʃə]; 15-oktabr 1844, Rekken, Saksoniya — 25-avgust 1900, Veymar) – [[Nemislar|nemis]] [[Falsafa|faylasufi]], [[Filologiya|filolog]], [[shoir]] va [[madaniyat]] [[Tanqid|tanqidchisi]] boʻlib, u zamonaviy Gʻarb falsafasining rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/biography/Friedrich-Nietzsche |sarlavha="Friedrich Nietzsche - German philosopher". Encyclopædia Britannica. 24 September 2023.}}</ref> U oʻzining anʼanaviy [[axloq]] va [[din]]<nowiki/>ni tanqid qilishi, "Aʼlo inson" ([[Übermensch]]) konsepsiyasi va [[Nigilizm|nihilizm]] haqidagi gʻoyalari bilan mashhur. | |||
== Hayoti == | |||
Nitsshe 1844-yil 15-oktabrda [[Prussiya]]<nowiki/>ning Röcken shahrida luteran ruhoniysi Karl Ludvig Nitsshening oilasida tugʻilgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://archive.org/details/nietzschephiloso00kauf |sarlavha=Kaufmann, Walter (1974). Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist}}</ref> Yoshligida otasining oʻlimi va oilaviy muammolar tufayli u diniy taʼlim olgan. Biroq, keyinchalik [[falsafa]]<nowiki/>ga qiziqishi kuchayib, 1869-yilda u [[Bazel universiteti]]<nowiki/>da klassik filologiya professori boʻldi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bloomsbury_Academic |sarlavha=Jensen, Anthony K.; Heit, Helmut, eds. (2014). Nietzsche as a Scholar of Antiquity. London: Bloomsbury Academic.}}</ref> | |||
Gimnaziyadagi doʻstlari uni „ibodatxonadagi 12 yoshli Iso“ga oʻxshatib, „mitti pastor“ deb atashgan. Nitsshe [[Injil]]<nowiki/>dan parchalarni va [[cherkov]] qoʻshiqlarini taʼsirchan ijro etgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.college.columbia.edu/core/content/human-all-too-human-bbc-documentary-1999 |sarlavha="Friedrich Nietzsche". Human, All Too Human. BBC Documentary. 1999 |qaralgan sana=2025-02-10 |arxivsana=2023-10-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231026001029/https://www.college.columbia.edu/core/content/human-all-too-human-bbc-documentary-1999 }}</ref> 10 yoshidan sheʼrlar ham yoza boshlagan. [[Bonn]] va [[Leipzig|Leypsig]] shaharlarida taʼlim oldi (1864—1868). Bazel universitetining professori boʻlib ishlagan (1869—1878). Kasalligi tufayli universitetdagi ishini tashlab ketishga majbur boʻldi. 1871-yildan Nitsshening salomatligi yomonlashib, qattiq bosh ogrigʻiga uchraydi. 1879-yilda sogʻligʻi yomonlashgani sababli Nitsshe oʻz lavozimini tark etdi va butunlay falsafiy asarlar yozishga bagʻishlandi. 1888-yilda falaj boʻlib qoladi, koʻp oʻtmay aqli zaiflasha boshlaydi. Singlisi Elizabet Fyorster-Nitsshe unga oʻlimiga qadar mehribonlik koʻrsatadi, vafotidan soʻng esa Nitsshening ijodiy merosi haqida qaygʻuradi. Uning hayotining oxirgi yillarida ruhiy holati yomonlashib, 1889-yilda u ruhiy kasallik sababli mutlaq nogiron boʻlib qoldi. U 1900-yil 25-avgustda vafot etdi. Nitsshe kasalmand, odamlarga qoʻshilisha olmaydigan, noqulay inson edi. U oʻzi xayolan yaratgan ideal inson timsoliga butkul berilib, tanxolikda yashashni afzal koʻrardi. | |||
== Asarlari va Falsafasi == | |||
1872-yil Nitsshening „Musiqa ruhidan fojianing tugʻilishi“ deb atalgan 1-kitobi bosilib chiqdi. Bunda u borliqning 2 asosini — bir tomondan, „hayotiylik“, „maishat“ va „fojiaviylik“ni va 2-tomondan, „mushohadaviylik“, „mantiqiylik“, „bir tomonlama intellektuallik“ni oʻzaro qarama-qarshi qoʻygan. Bu kitobni zamondoshlari gʻayriilmiy asar sifatida rad etishdi. Nitsshe 1873—1876-yillarda yozilgan „Bemavrid mulohazalar“ida D. F. Shtraus va tarixiylik tarafdorlarini keskin tanqid qilib, ayni vaqtda faylasuflardan Shopengauer va Rihard Vagnerni ulugʻlaydi. Biroq koʻp oʻtmay, Nitsshening Vagnerdan ixlosi qaytadi. | |||
Nitsshening mashhur asari „<nowiki/>[[Zardoʻsht tavallosi|Zardoʻsht tavallosi: hamma uchun va hech kimga atalmagan kitob]]<nowiki/>“dir (1 qismi — 1883, 1-toʻliq nashri 1892-yilda chiqqan). Oʻzining bu asarini Nitsshe „insoniyat qoʻlidagi kitoblar ichida eng terani“, deb hisoblagan. Nitsshe oʻzini insoniyat imkoniyatlari chegarasidan tashqariga chiqqan ongni oʻzida mujassamlashtirgan Zardusht bilan tenglashtirgan. Nitsshe „Hokimiyatga intilish“ kitobini oʻzining asosiy dasturiy asariga aylantirishni oʻylagan edi. Lekin Nitsshe uni tayyorlash jarayonida tugʻilgan bir qancha fikrlar va hikmatli soʻzlarnigina yozib qoldirdi. Kitobni E. Fyorster-Nitsshe va P. Gast takomiliga yetkazib, 1906-yildagina nashr etishga muvaffaq boʻldilar. | |||
Nitsshe falsafasiga Shopengauerning volyuntaristik metafizikasi va Darvinning yashash uchun kurash qonuni katta taʼsir koʻrsatdi. Bu taʼlimotlarga asoslangan Nitsshe barcha soxta, chirkin, hayotga dushman boʻlgan narsalarni yoʻq qilishga tayyor turuvchi yangi inson idealini yaratishga intildi. Uning falsafasi yaqinlashib kelayotgan falsafiy nigilizm oʻrnini egallashi lozim edi. Nitsshe xristianlikka qarshi kurashdi va „qullik axloqi“ni xristianlikning mahsuli deb baholadi. U burjuaziyaga qarshi edi, bu sinf axloqini soxta axloq deb bildi. Nitsshechilikning metafizik gʻoyasi „barcha mavjudotlar, shu jumladan, inson ongida ham hokimiyatga intilish shakli namoyon boʻladi, hech qanday mutlaq hayot yoʻq, hamma narsa mangu qaytarilishga mahkum“ degan fikrda mujassamlashgan. Nitsshe falsafaga „hokimiyatga intilish“ gʻoyasidan tashqari, „barcha qadriyatlarni qayta baholash“, „ideal inson“ tushunchalarini kiritdi. | |||
Nitsshe yangi uslubiy shakllarni topgan [[Tanqid|tanqidchi]] va [[shoir]], [[Hikmatli soʻzlar|aforizmlar]] ustasi edi. Nitsshe falsafasining [[sofistika]] shakli uni tushinishni qiyinlashtiradi. | |||
Undan keyin yashagan faylasuflarning uqtirishicha, Nitsshe falsafasida uzil-kesil haqiqat, eʼtiqod deb qabul qilish mumkin boʻlgan qoidalar yoʻq<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Saida Joʻrayeva.</ref>. | |||
=== Nitsshening asosiy falsafiy gʻoyalari quyidagilardan iborat: === | |||
* '''Nihilizm''': U Gʻarb madaniyatining anʼanaviy qadriyatlari inqirozga uchrayotganini va "Xudo oʻlgan" degan mashhur iborasi bilan diniy eʼtiqodning pasayishini tasvirlagan. | |||
* '''Übermensch (Aʼlo inson)''': Nitsshe insoniyat oʻz qadriyatlarini yaratishi va anʼanaviy axloqdan mustaqil boʻlishi kerak deb hisoblagan. | |||
* '''Qudrat irodasi (Wille zur Macht)''': U inson motivatsiyasining asosiy harakatlantiruvchi kuchi qudratga intilish ekanligini taʼkidlagan. | |||
* '''Abadiy qaytish nazariyasi''': U inson har bir harakatini shunday yashashi kerakki, agar hayot cheksiz marta takrorlansa ham, bu yashashga arziydigan boʻlishi kerak. | |||
=== Asosiy asarlari === | |||
* „Tarixning hayot uchun foydasi va zarari toʻgʻrisida“ (1874) | |||
* „Shopengauer murabbiy sifatida“ (1874) | |||
* „Rihard Vagner Bayretda“ (1875—76) | |||
* „Erkin tafakkur sohiblari uchun qoʻllanma“ (1876—78) | |||
* „Tong yalligʻi“ (1881) | |||
* „Quvnoq bilim“ (1882) | |||
* „Yovuz donishmandlik: hikmatlar va dono soʻzlar“ (1882—85) | |||
* "[[Zardoʻsht tavallosi|Zardusht tavallosi]]" (Also sprach Zarathustra, 1883–1885) | |||
* "Yaxshilik va yomonlikdan narida" (Jenseits von Gut und Böse, 1886) | |||
* "Axloq genealogiyasi" (Zur Genealogie der Moral, 1887) | |||
* "Falsafaga qarshi aforizmlar" (Götzen-Dämmerung, 1889) | |||
* "Antixrist" (Der Antichrist, 1888) | |||
=== Nitsshening Taʼsiri === | |||
Nitsshening gʻoyalari [[Ekzistensializm|ekzistentsializm]], [[postmodernizm]] va [[psixoanaliz]] kabi falsafiy oqimlarga katta taʼsir koʻrsatdi. Uning asarlari [[Albert Camus|Albert Kamyu]], [[Jean-Paul Sartre|Jan-Pol Sartr]], [[Martin Haydegger|Martin Xaydegger]], [[Sigmund Freud|Zigmund Freyd]] va boshqa koʻplab faylasuflar va yozuvchilar tomonidan oʻrganilgan va rivojlantirilgan. | |||
Bugungi kunda ham Nitsshening falsafasi inson tafakkuri, axloqiy qadriyatlar va erkinlik tushunchalarini oʻrganishda muhim manba sifatida qaraladi. | |||
== Adabiyot == | |||
* Галеви Д., Жизнь Фридриха Ницше, M., 1991; | |||
* Цвейг С., Вчерашний мир, M., 1991. | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
{{OʻzME}} | |||
[[Turkum:Ateistlar]] | |||
{{bio-stub}} | |||
2026-yil 20-noyabr, 07:20 dagi (joriy) koʻrinishi
| Fridrix Vilgelm Nitsshe | |
|---|---|
![]() | |
| Tavalludi | 15-oktyabr 1844-yil |
| Vafoti |
25-avgust 1900-yil (55 yoshda) |
| Olgan taʼsirlari | Dostoevskiy, Emerson, Goethe, Kant, Aflotun, La Rochefoucauld, Schopenhauer, Pascal, Wagner, Darwin, Burckhardt, Stendhal, Spinoza |
Fridrix Vilgelm Nitsshe (olmoncha: Friedrich Wilhelm Nietzsche , [ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhəlm ˈniːtsʃə]; 15-oktabr 1844, Rekken, Saksoniya — 25-avgust 1900, Veymar) – nemis faylasufi, filolog, shoir va madaniyat tanqidchisi boʻlib, u zamonaviy Gʻarb falsafasining rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan.[1] U oʻzining anʼanaviy axloq va dinni tanqid qilishi, "Aʼlo inson" (Übermensch) konsepsiyasi va nihilizm haqidagi gʻoyalari bilan mashhur.
Hayoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Nitsshe 1844-yil 15-oktabrda Prussiyaning Röcken shahrida luteran ruhoniysi Karl Ludvig Nitsshening oilasida tugʻilgan.[2] Yoshligida otasining oʻlimi va oilaviy muammolar tufayli u diniy taʼlim olgan. Biroq, keyinchalik falsafaga qiziqishi kuchayib, 1869-yilda u Bazel universitetida klassik filologiya professori boʻldi.[3]
Gimnaziyadagi doʻstlari uni „ibodatxonadagi 12 yoshli Iso“ga oʻxshatib, „mitti pastor“ deb atashgan. Nitsshe Injildan parchalarni va cherkov qoʻshiqlarini taʼsirchan ijro etgan.[4] 10 yoshidan sheʼrlar ham yoza boshlagan. Bonn va Leypsig shaharlarida taʼlim oldi (1864—1868). Bazel universitetining professori boʻlib ishlagan (1869—1878). Kasalligi tufayli universitetdagi ishini tashlab ketishga majbur boʻldi. 1871-yildan Nitsshening salomatligi yomonlashib, qattiq bosh ogrigʻiga uchraydi. 1879-yilda sogʻligʻi yomonlashgani sababli Nitsshe oʻz lavozimini tark etdi va butunlay falsafiy asarlar yozishga bagʻishlandi. 1888-yilda falaj boʻlib qoladi, koʻp oʻtmay aqli zaiflasha boshlaydi. Singlisi Elizabet Fyorster-Nitsshe unga oʻlimiga qadar mehribonlik koʻrsatadi, vafotidan soʻng esa Nitsshening ijodiy merosi haqida qaygʻuradi. Uning hayotining oxirgi yillarida ruhiy holati yomonlashib, 1889-yilda u ruhiy kasallik sababli mutlaq nogiron boʻlib qoldi. U 1900-yil 25-avgustda vafot etdi. Nitsshe kasalmand, odamlarga qoʻshilisha olmaydigan, noqulay inson edi. U oʻzi xayolan yaratgan ideal inson timsoliga butkul berilib, tanxolikda yashashni afzal koʻrardi.
Asarlari va Falsafasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]1872-yil Nitsshening „Musiqa ruhidan fojianing tugʻilishi“ deb atalgan 1-kitobi bosilib chiqdi. Bunda u borliqning 2 asosini — bir tomondan, „hayotiylik“, „maishat“ va „fojiaviylik“ni va 2-tomondan, „mushohadaviylik“, „mantiqiylik“, „bir tomonlama intellektuallik“ni oʻzaro qarama-qarshi qoʻygan. Bu kitobni zamondoshlari gʻayriilmiy asar sifatida rad etishdi. Nitsshe 1873—1876-yillarda yozilgan „Bemavrid mulohazalar“ida D. F. Shtraus va tarixiylik tarafdorlarini keskin tanqid qilib, ayni vaqtda faylasuflardan Shopengauer va Rihard Vagnerni ulugʻlaydi. Biroq koʻp oʻtmay, Nitsshening Vagnerdan ixlosi qaytadi.
Nitsshening mashhur asari „Zardoʻsht tavallosi: hamma uchun va hech kimga atalmagan kitob“dir (1 qismi — 1883, 1-toʻliq nashri 1892-yilda chiqqan). Oʻzining bu asarini Nitsshe „insoniyat qoʻlidagi kitoblar ichida eng terani“, deb hisoblagan. Nitsshe oʻzini insoniyat imkoniyatlari chegarasidan tashqariga chiqqan ongni oʻzida mujassamlashtirgan Zardusht bilan tenglashtirgan. Nitsshe „Hokimiyatga intilish“ kitobini oʻzining asosiy dasturiy asariga aylantirishni oʻylagan edi. Lekin Nitsshe uni tayyorlash jarayonida tugʻilgan bir qancha fikrlar va hikmatli soʻzlarnigina yozib qoldirdi. Kitobni E. Fyorster-Nitsshe va P. Gast takomiliga yetkazib, 1906-yildagina nashr etishga muvaffaq boʻldilar.
Nitsshe falsafasiga Shopengauerning volyuntaristik metafizikasi va Darvinning yashash uchun kurash qonuni katta taʼsir koʻrsatdi. Bu taʼlimotlarga asoslangan Nitsshe barcha soxta, chirkin, hayotga dushman boʻlgan narsalarni yoʻq qilishga tayyor turuvchi yangi inson idealini yaratishga intildi. Uning falsafasi yaqinlashib kelayotgan falsafiy nigilizm oʻrnini egallashi lozim edi. Nitsshe xristianlikka qarshi kurashdi va „qullik axloqi“ni xristianlikning mahsuli deb baholadi. U burjuaziyaga qarshi edi, bu sinf axloqini soxta axloq deb bildi. Nitsshechilikning metafizik gʻoyasi „barcha mavjudotlar, shu jumladan, inson ongida ham hokimiyatga intilish shakli namoyon boʻladi, hech qanday mutlaq hayot yoʻq, hamma narsa mangu qaytarilishga mahkum“ degan fikrda mujassamlashgan. Nitsshe falsafaga „hokimiyatga intilish“ gʻoyasidan tashqari, „barcha qadriyatlarni qayta baholash“, „ideal inson“ tushunchalarini kiritdi.
Nitsshe yangi uslubiy shakllarni topgan tanqidchi va shoir, aforizmlar ustasi edi. Nitsshe falsafasining sofistika shakli uni tushinishni qiyinlashtiradi.
Undan keyin yashagan faylasuflarning uqtirishicha, Nitsshe falsafasida uzil-kesil haqiqat, eʼtiqod deb qabul qilish mumkin boʻlgan qoidalar yoʻq[5].
Nitsshening asosiy falsafiy gʻoyalari quyidagilardan iborat:
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Nihilizm: U Gʻarb madaniyatining anʼanaviy qadriyatlari inqirozga uchrayotganini va "Xudo oʻlgan" degan mashhur iborasi bilan diniy eʼtiqodning pasayishini tasvirlagan.
- Übermensch (Aʼlo inson): Nitsshe insoniyat oʻz qadriyatlarini yaratishi va anʼanaviy axloqdan mustaqil boʻlishi kerak deb hisoblagan.
- Qudrat irodasi (Wille zur Macht): U inson motivatsiyasining asosiy harakatlantiruvchi kuchi qudratga intilish ekanligini taʼkidlagan.
- Abadiy qaytish nazariyasi: U inson har bir harakatini shunday yashashi kerakki, agar hayot cheksiz marta takrorlansa ham, bu yashashga arziydigan boʻlishi kerak.
Asosiy asarlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]- „Tarixning hayot uchun foydasi va zarari toʻgʻrisida“ (1874)
- „Shopengauer murabbiy sifatida“ (1874)
- „Rihard Vagner Bayretda“ (1875—76)
- „Erkin tafakkur sohiblari uchun qoʻllanma“ (1876—78)
- „Tong yalligʻi“ (1881)
- „Quvnoq bilim“ (1882)
- „Yovuz donishmandlik: hikmatlar va dono soʻzlar“ (1882—85)
- "Zardusht tavallosi" (Also sprach Zarathustra, 1883–1885)
- "Yaxshilik va yomonlikdan narida" (Jenseits von Gut und Böse, 1886)
- "Axloq genealogiyasi" (Zur Genealogie der Moral, 1887)
- "Falsafaga qarshi aforizmlar" (Götzen-Dämmerung, 1889)
- "Antixrist" (Der Antichrist, 1888)
Nitsshening Taʼsiri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Nitsshening gʻoyalari ekzistentsializm, postmodernizm va psixoanaliz kabi falsafiy oqimlarga katta taʼsir koʻrsatdi. Uning asarlari Albert Kamyu, Jan-Pol Sartr, Martin Xaydegger, Zigmund Freyd va boshqa koʻplab faylasuflar va yozuvchilar tomonidan oʻrganilgan va rivojlantirilgan.
Bugungi kunda ham Nitsshening falsafasi inson tafakkuri, axloqiy qadriyatlar va erkinlik tushunchalarini oʻrganishda muhim manba sifatida qaraladi.
Adabiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Галеви Д., Жизнь Фридриха Ницше, M., 1991;
- Цвейг С., Вчерашний мир, M., 1991.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „"Friedrich Nietzsche - German philosopher". Encyclopædia Britannica. 24 September 2023.“.
- ↑ „Kaufmann, Walter (1974). Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist“.
- ↑ „Jensen, Anthony K.; Heit, Helmut, eds. (2014). Nietzsche as a Scholar of Antiquity. London: Bloomsbury Academic.“.
- ↑ „"Friedrich Nietzsche". Human, All Too Human. BBC Documentary. 1999“. 2023-yil 26-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 10-fevral.
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Saida Joʻrayeva.
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Shaxsiyat haqidagi uşbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. |
