Kontent qismiga oʻtish

Fotma Sulton (Ahmad III ning qizi)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Fotma Sulton
Tugʻilishi 1704-yil 22-sentyabr
Topkapı saroyi, Konstantinopol, Usmoniylar imperiyasi
Vafoti 1733
Konstantinopol, Usmoniylar imperiyasi
Dafn etilgan joy
Turhon Sulton maqbarasi, Yangi masjid, Istanbul
Turmush oʻrtogʻi
Silahdor Damat Ali posho
(turm. 1709; vaf. 1716)

Nevşehirli Damat Ibrohim posho
(turm. 1717; vaf. 1730)
Farzandlari Ikkinchi nikoh
Sultonzoda Mehmed posho
Sultonzoda Gench Mehmed bey
Fotma Xonimsulton
Hibetulloh Xonimsulton
Sulola Usmoniylar
Otasi Ahmad III
Onasi Emetulloh Kadın
Dini Islom, sunniylik

Fotma Sulton (usmonli turkcha: فاطمہ سلطان‎‎; 1704-yil 22-sentyabr — 1733-yil) — Usmoniylar malikasi, sulton Ahmad III va uning Bosh xotini Emetulloh Kadınning qizi[1]. Davlat ishlarida, xususan, keyingi Lola davrida (1718–1730) siyosiy jihatdan faol va kuchli taʼsirga ega shaxs boʻlgan.

Yoshligi

Fotma Sulton 1704-yil 22-sentyabrda Topkapı saroyida tugʻilgan[2]. Uning otasi Usmoniylar imperiyasi sultoni Ahmad III, onasi esa Emetulloh Kadın edi[3][4][5]. Fotma Sulton Ahmad III ning eng katta farzandi va qizi boʻlgan. Shuningdek, Ahmad III uni juda qattiq yaxshi koʻrgan[6]. Uning sochlari uzun va qora, koʻzlari toʻq rangli boʻlgan[manba kerak].

Birinchi nikohi

1709-yilda 5 yoshida otasi sulton Ahmad uni Silohdor Damat Ali poshoga unashtirgan[7]. Toʻy 1709-yil 11-may kuni boshlanib, 16-maygacha Topkapı saroyida davom etgan. Shu orada Silohdor Ali poshoga vazir va kaymakam unvonlari berilgan[8]. 16-may kuni Fotma Topkapı saroyidan Eyupdagi Volida Sulton saroyiga olib borilgan. Ushbu saroy toʻy uchun ajratilgan edi[9]. Juftlikning toʻyi 20-maygacha davom etgan[8].

Silohdor Ali posho 1713-yilda Bosh vazir boʻlgan[4], biroq 1716-yilda vafot etgan[10]. Oʻsha paytda Fotma Sulton hali 12 yoshda boʻlgan[4][11].

Ikkinchi nikohi

1717-yilda Fotma 13 yoshga toʻlganida otasi sulton Ahmad uni Nevşehirli Damat Ibrohim poshoga turmushga berishga qaror qilgan. Toʻy munosabati bilan Ibrohim posho 1717-yil 22-fevralda sultondan suvsar moʻynali toʻn olgan. Toʻy 1717-yil 22-fevralda Edirneda boʻlib oʻtgan. Oʻsha vaqtda Ibrohim posho 50 yoshda boʻlib, boʻlajak rafiqasi Fotma Sultonning otasidan ham kattaroq edi. Posho malikaga uylanish uchun birinchi xotinidan ajrashgan. Oʻsha paytda Fotma hali juda yosh boʻlganligi sababli ularning nikohi bir necha yildan keyin boʻlgan[12]. Oradan bir yildan sal koʻproq vaqt oʻtib, Ibrohim posho 1718-yil 9-mayda Bosh vazir lavozimini egallagan[13].

Yosh farqiga qaramay, ularning nikohi juda baxtli boʻlgan. Ibrohim posho xotinini juda sevgan va uning har bir iltimosini bajarishdan mamnun boʻlgan. Fotma Sulton esa nihoyatda rashkchi boʻlib, uning sodiqligini doim otasidan soʻrab turgan.

1724-yilga kelib, Ibrohim posho va Fotmaning turli joylarda bir nechta saroylari bor edi. 1717-yilda ularning nikohidan soʻng, Ibrohim posho va Fotma Sulton Topkapı saroyining devorlari yonida joylashgan, Marosimlar koʻshki qarshisidagi hududni egallab, uni kengaytira boshladilar. Bu joy avval uzoq vaqt davomida koʻplab Bosh vazirlar yashagan hudud boʻlgan. Keyinchalik, ular yaqin atrofdagi saroylarni ham qoʻshib olib, ularni tiklash va qayta qurish bilan shugʻullanishgan. Natijada, bu hudud asta-sekin ulkan saroy majmuasiga aylangan[9].

Ibrohim posho Fotma Sultonga boʻlgan sogʻinchini sheʼr bilan bayon qilgan. Posho bu muhabbat va gʻamni bir joyda shunday tushuntirgan:

Hayotimning tojisan! Ko‘zimning nuri! Men alamli yoshlar ichida g‘arqman[4].

Fotma Sulton otasiga ham, Bosh vazir boʻlgan eriga ham juda katta siyosiy taʼsir koʻrsatgani aytiladi. Ayrim manbalar uni keyingi Lola davridagi haqiqiy hukmdor deb biladi. Fotma Sulton koʻpincha chet el elchilari bilan otasi yoki eri oʻrtasida vositachi boʻlib xizmat qilgan. Bir fransuz elchisi sulton va Bosh vazir huzuriga kirishning yagona yoʻli Fotma Sultonning iltifotiga erishish ekanidan shikoyat qilgan.

Fotma fransuzlarni qoʻllab-quvvatlagan va ular foydasi uchun bir necha bor siyosiy ishlarga aralashgan. Uning harakati bilan qamoqqa olingan fransuz konsuli ozod qilingan, konsul esa buning evaziga unga uchta olmos tugma sovgʻa qilgan. Bundan tashqari, u saroyga fransuz urf-odatlari va xulq-atvorining ayrim jihatlarini, jumladan, modani ham kiritgan. Fotma Sulton 1728–1741-yillarda Usmoniylar imperiyasining Fransiyadagi elchisi boʻlgan Louis Sauveur Villeneuvega Rus–turk urushi davrida fransuz manfaatlariga xizmat qiluvchi usmoniylar siyosatini qoʻllab-quvvatlash borasida yordam bergani aytiladi.

Fotma Sulton Usmoniylar imperiyasining soʻnggi chinakam kuchli taʼsirga ega malikasi sifatida tilga olinadi.

Er-xotinning toʻrt farzandi: ikki oʻgʻil va ikki qizi boʻlgan[14][15].

Fotma Sulton 1730-yilda beva qolgan. Oltmish toʻrt yoshli Ibrohim posho Patrona Halil qoʻzgʻoloni vaqtida oʻldirilgan, bu qoʻzgʻolon oqibatida sulton Ahmad taxtdan tushirilgan. Oʻsha paytda Fotma Sulton 26 yoshda edi[16][17].

Qoʻzgʻolondan soʻng Mustafo II ning oʻgʻli, Fotma Sultonning jiyani Mahmud I taxtga chiqqach, hukumat Fotma Sultonning otasini yana taxtga qaytarishga urinishidan qoʻrqib, uning mol-mulki va boyligini musodara qilgan hamda uni Çırağan saroyiga surgun qilgan.

Farzandlari

Ikkinchi nikohidan Fotma Sultonning ikki oʻgʻli va ikki qizi boʻlgan[18]:

  • Sultonzoda Mehmed posho (1718-yil — 1778-yil 16-iyun)
  • Sultonzoda Genç Mehmed bey (1723-yil mart — 1737)
  • Fotma Xonimsulton (? — 1765), uning Mehmed bey ismli oʻgʻli boʻlgan. U Ahmad III ning yana bir qizi Soliha Sultonning qizi Hadicha Xonimsultonga uylangan.
  • Hibetulloh Xonimsulton (? — 1774)

Xayriya ishlari

1727-yilda Fotma Sulton Ibrohim posho saroyi yaqinida oʻzining nomi bitilgan favvora qurdirgan. 1728-yilda u, shuningdek, Uskudardagi Jadid Volida Sulton masjidi yaqinida ham favvora bunyod ettirgan. Umri davomida Fotma Sulton poytaxtda otasidan olgan mulklarini vaqf sifatida vasiyat qilib, vaqflar taʼsis etgan[15][19].

Fotma Sulton Istanbulning Eminonu tumanida joylashgan „Fotma Sulton masjidi“ nomi bilan mashhur masjidni qurdirgan. Nevşehirli Ibrohim posho ushbu masjid yaqinida saroy qurdirgan, Fotma Sulton esa masjidni taʼmirlatib, oʻzining saroyi joylashgan yerdan bir qismini qoʻshgan va katta masjid qurdirgan[20].

Oʻlimi

Fotma Sulton 1733-yil may oyida 28 yoshida vafot etgan va Istanbulda joylashgan Yangi masjiddagi Turhon Sulton maqbarasiga dafn etilgan[14][15].

Nasabi

Manbalar

  1. ↑ According to D. A. Alderson, in his The Structure of the Ottoman Dynasty, her mother was instead Ayşe Mihri Behri Kadin, an other of Ahmed’s consorts, but this information has been discredited.
  2. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 422.
  3. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 416, 422.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Uluçay 2011, s. 131.
  5. ↑ According to D. A. Alderson, in his The Structure of the Ottoman Dynasty, her mother was instead Ayşe Mihri Behri Kadin, an other of Ahmed’s consorts, but this information has been discredited.
  6. ↑ Topal, Mehmet. Silahdar Findiklili Mehmed Agha Nusretnâme: Tahlil ve Metin (1106-1133/1695-1721), 2001 — 668-bet. 
  7. ↑ Sancar, Asli. Ottoman Women: Myth and Reality. Light, Incorporated, 128 — 2007-bet. ISBN 978-1-597-84115-3. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Uluçay 2011, s. 130-31.
  9. ↑ 9,0 9,1 Duindam, Artan & Kunt 2011, s. 368.
  10. ↑ Akçetin, Elif; Faroqhi, Suraiya. Living the Good Life: Consumption in the Qing and Ottoman Empires of the Eighteenth Century. BRILL, October 20, 2017 — 414–15-bet. ISBN 978-9-004-35345-9. 
  11. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 425.
  12. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 426.
  13. ↑ Duindam, Artan & Kunt 2011, s. 360.
  14. ↑ 14,0 14,1 Sakaoğlu 2008, s. 427.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Uluçay 2011, s. 132.
  16. ↑ Keskiner 2012, s. 58.
  17. ↑ Uluçay 2011, s. 131-32.
  18. ↑ Ahmed III, in The Structure of the Ottoman Dynasty, D. A. Alderson
  19. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 429.
  20. ↑ „FATMA SULTAN CAMİİ İstanbul Bâbıâli'de XVIII. yüzyılda yaptırılan cami.“. İslam Ansiklopedisi. Qaraldi: 2020-yil 13-aprel.

Adabiyotlar

  • Duindam, Jeroen; Artan, Tülay; Kunt, Metin. Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective. BRILL, August 11, 2011. ISBN 978-9-004-20622-9. 
  • Keskiner, Philippe Bora. Sultan Ahmed III (r.1703-1730) as a Calligrapher and Patron of Calligraphy, 2012. 
  • Sakaoğlu, Necdet. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-9-753-29623-6. 
  • Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara, Ötüken, 2011. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Fotma_Sulton_(Ahmad_III_ning_qizi)&oldid=437375" dan olindi