Fotima (1246-yilda vafot etgan)
Fotima (فاطمه خاتون (fors tili), 1246-yilda vafot etgan) Moʻgʻullar imperiyasi tarixida muhim taʼsirga ega shaxs boʻlib, 1241—1246-yillarda imperiya regenti boʻlgan Töregene xotunning yaqin maslahatchisi va sevimli odami sifatida tanilgan[1].
Biografiyasi
Fotima hozirgi Eron hududidagi Tus shahridan, Mashhad yaqinidan chiqqan boʻlib, shia[2] eʼtiqodidagi fors boʻlgan[3]. Moʻgʻullarning Xorazmshohlar davlatiga bosqini davrida asir olinib, Moʻgʻullar imperiyasidagi qul savdosi orqali moʻgʻul poytaxti Qoraqurumga olib kelingan[4][5].
Nomaʼlum bir vaqtda qul qilib berilgan yoki boshqa yoʻl bilan Töregene xotun bilan aloqa oʻrnatgan. Töregene Chingizxonning kelini boʻlib, Oʻqtoyga turmushga chiqqan edi. Fotima bilan zamondosh boʻlgan fors tarixchisi va moʻgʻul amaldori Juvayniy maʼlumotiga koʻra, Fotima „bozorda dallolalik qiluvchi ayol“ boʻlgan[4], keyinchalik esa Töregening oʻrdasi tarkibiga kirgan.
1241-yilda Oʻqtoy vafotidan soʻng hokimiyat uning bevasi Möge xotun qoʻliga oʻtdi (ilgari Chingizxonning xotinlaridan biri ham boʻlgan). Biroq, 1242-yil bahorida Töregene xotun oʻgʻillari va Chigʻatoy koʻmagida toʻliq hokimiyatni regent sifatida oʻz qoʻliga oldi. Buyuk xotun unvonini qabul qilib, Oʻqtoyning vazirlarini oʻz odamlari bilan almashtirdi. Shu oʻzgarishlardan biri Fotima edi[3]. Fotima Töregening eng nufuzli maslahatchilaridan biriga aylandi[1]. Masalan, Fotimaning taʼsiri bilan musulmon soliq yigʻuvchisi Abdurahmon Shimoliy Xitoyda umumiy boshqaruv uchun mas’ul etib tayinlandi[2]. 13-asr sharoitida vazirlik lavozimida ayolning boʻlishi noodatiy hol boʻlsa-da, Fotima moʻgʻul saroyida nihoyatda kuchli mavqega ega boʻldi.
1246-yilda Töregening oʻgʻli Güyükxon hokimiyat tepasiga keldi va Töregene regentlikdan voz kechdi. Töregene Güyükning xoqon etib saylanishida muhim rol oʻynagan boʻlsa-da, ularning oʻzaro munosabatlari sovuq edi. Güyükning ukasi Koden Fotimani sogʻligʻiga zarar yetkazish uchun sehr-jodu ishlatganlikda aybladi[1][6]. Bir necha oy oʻtib Koden vafot etgach, Güyük onasidan Fotimani qatl uchun topshirishni qatʼiy talab qildi. Töregene esa bunga rozi boʻlmadi va agar Fotima topshirilsa, oʻz joniga qasd qilish bilan tahdid qildi.
Güyük Fotimani qoʻlga oldirib, qiynoqqa solib, choʻktirish yoʻli bilan qatl ettirdi[1][3]. Shu bilan birga imperatorlik saroyidagi Töregene tarafdorlari ham tozalandi. Fotimaning oʻlimidan 18 oy oʻtmay, Töregene ham hanuzgacha toʻliq izohlanmagan sabablar tufayli vafot etdi[3].
Ommaviy madaniyatda
Fotima italyan-fransuz qoʻshma filmi Marco Polo (1962) hamda xitoy teleseriali Xubilayxon afsonasida (2013) ikkinchi darajali qahramon sifatida tasvirlangan.
Fotima manga janridagi Tomato Soup tomonidan yaratilgan A Witch's Life in Mongol (2021) asarining bosh qahramonidir.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 May, Timothy. [[1] The Mongol Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]] (en). Bloomsbury Publishing USA, 2016-11-07. ISBN 979-8-216-11905-0.
- ↑ 2,0 2,1 Atwood 2004, s. 544.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Weatherford, Jack. [[2] Genghis Khan and the Making of the Modern World] (en). Crown, 2005-03-22. ISBN 978-0-307-23781-1.
- ↑ 4,0 4,1 Zhao, George Qingzhi. [[3] Marriage as Political Strategy and Cultural Expression: Mongolian Royal Marriages from World Empire to Yuan Dynasty] (en). Peter Lang, 2008. ISBN 978-1-4331-0275-2.
- ↑ Atwood 2004, s. 544; May 2018, s. 124.
- ↑ Weatherford, Jack. [[4] The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire] (en). Crown, 2011-03-01. ISBN 978-0-307-40716-0.
Adabiyotlar
- Atwood, Christopher P.. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. New York: Facts on File, 2004. ISBN 978-0-8160-4671-3. Qaraldi: 2022-yil 2-mart.
- Broadbridge, Anne F.. Women and the Making of the Mongol Empire, Cambridge Studies in Islamic Civilization. Cambridge: Cambridge University Press, 2018. ISBN 978-1-1086-3662-9.
- Man, John. Kublai Khan: From Xanadu to Superpower. London: Bantam Books, 2006. ISBN 978-0-5538-1718-8.
- May, Timothy (2016). "Commercial Queens: Mongolian Khatuns and the Silk Road". Journal of the Royal Asiatic Society 26 (1–2): 89–106. doi:10.1017/S1356186315000590.
- May, Timothy „The Mongols outside Mongolia“, . The Mongol Empire. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2018 — 44–75-bet. DOI:10.3366/j.ctv1kz4g68. ISBN 978-0-7486-4237-3.