Fanera
Fanera (inglizcha: plywood) — yupqa yog‘och shpon qatlamlarini ustma-ust joylashtirib, yopishtirish orqali tayyorlanadigan kompozit materialdir. U muhandislik yog‘ochlari turkumiga kiradi. Ushbu turkumga O‘rta zichlikdagi tolali plita (MDF), Yo‘naltirilgan yog‘och tolali plita (OSB) va Yog‘och qirindili plita (DSP) ham kiradi.[1]
Fanera yog‘och tolalari (asosan selluloza) va smola yordamida biriktiriladi. Qatlamlar odatda bir-biriga perpendikulyar joylashtiriladi (cross-graining), bu esa:
- yoriqlanishni kamaytiradi
- kengayish va qisqarishni nazorat qiladi
- mustahkamlikni barcha yo‘nalishlarda bir xil qiladi
Odatda qatlamlar soni toq bo‘ladi (3, 5, 7 va hokazo), bu esa deformatsiyani kamaytiradi va materialning barqarorligini oshiradi.
Tuzilishi
Fanera tashqi (yuqori sifatli) va ichki qatlamlardan iborat bo‘ladi. Ichki qatlamlar tashqi qatlamlar orasidagi masofani oshirib, egilishdagi mustahkamlikni kuchaytiradi.
Egilishda maksimal kuchlanish tashqi qatlamlarda bo‘ladi:
- biri — cho‘zilish (tensiya)
- ikkinchisi — siqilish (kompressiya)
Markazga yaqin qatlamlarda esa kuchlanish kamayadi.
Turlari
Fanera turli maqsadlar uchun quyidagi turlarga bo‘linadi:
Ignabargli fanera
Qarag‘ay, archa va boshqa ignabargli daraxtlardan tayyorlanadi. Qurilishda keng qo‘llaniladi.
Qattiq yog‘och fanera
Eman, buk, mahogoni kabi daraxtlardan tayyorlanadi. Yuqori mustahkamlik va chidamlilikka ega.
Tropik fanera
Tropik hududlarda o‘sadigan daraxtlardan olinadi. Sifati yuqori, lekin ekologik muammolar bilan bog‘liq.
Aviatsiya fanerasi
Yuqori mustahkamlikka ega bo‘lib, samolyotsozlikda qo‘llaniladi. Masalan, Ikkinchi jahon urushi davrida De Havilland Mosquito samolyotida ishlatilgan.[2]
Dengiz fanerasi
Namlikka chidamli bo‘lib, kemasozlikda ishlatiladi. Odatda WBP (Weather and Boil Proof) elim bilan tayyorlanadi.
Moslashuvchan fanera
Egiluvchan bo‘lib, egri shaklli buyumlar ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Ishlab chiqarish
Fanera ishlab chiqarish jarayoni:
- Yog‘ochdan shpon ajratib olinadi
- Shpon quritiladi
- Qatlamlar joylashtiriladi
- Elim bilan yopishtiriladi
- Yuqori harorat va bosimda presslanadi
Ko‘pincha 140 °C dan yuqori harorat va yuqori bosim qo‘llaniladi.
O‘lchamlari
Fanera o‘lchamlari:
- 1200 × 2400 mm
- 4 × 8 fut
Qalinligi odatda 3 mm dan 75 mm gacha bo‘ladi.
Sifat darajalari
Fanera sifatiga qarab quyidagi darajalarga bo‘linadi:
- A — deyarli nuqsonsiz
- B — kichik nuqsonlar mavjud
- C/D — qurilish uchun, tashqi ko‘rinishi muhim emas
Qo‘llanilishi
Fanera quyidagi sohalarda ishlatiladi:
Shuningdek, u aviatsiya va kemasozlikda ham qo‘llaniladi.
Ekologiya va xavfsizlik
Fanera ishlab chiqarishda ishlatiladigan ba’zi elimlar (masalan, formaldegid asosidagi) sog‘liq uchun zararli bo‘lishi mumkin. Zamonaviy ishlab chiqarishda past emissiyali (E0) materiallar qo‘llanilmoqda.
Shuningdek qarang
Manbalar
- ↑ „Plywood“ (en). Britannica.
- ↑ „De Havilland Mosquito“.