FIFO va LIFO hisobi
FIFO va LIFO hisobi — bu zaxiralarni boshqarish va korxonaning ishlab chiqarilgan mahsulotlar, xomashyo, qismlar, komponentlar yoki boshqa resurslar zaxirasiga bogʻlangan mablagʻlarini hisobga olishda qoʻllaniladigan usullar. Ular zaxiraga bogʻliq xarajatlar, turli narxlarda qayta sotib olish operatsiyalari va boshqa buxgalteriya maqsadlari uchun qoʻllaniladi.
FIFO
„FIFO“ — birinchi kirgan, birinchi chiqadi degan maʼnoni anglatadi, yaʼni eng eski zaxira birliklari birinchi boʻlib sotilgan deb hisobga olinadi (ammo bu aynan fizik jihatdan eng eski mahsulot sotilganini anglatmaydi). Boshqacha aytganda, birinchi sotib olingan zaxira bilan bogʻliq xarajatlar birinchi boʻlib xarajat sifatida tan olinadi.
Korxona buxgalteriya hisobida LIFO usulidan foydalansa ham, zaxiralarni boshqarishda FIFO usulidan foydalanishi mumkin (yaʼni mahsulotlarni saqlash, joylashtirish va sotishda). Masalan, tez buziladigan mahsulotlar bilan ishlaydigan supermarketlar odatda FIFO usulidan foydalanadi, chunki muddati yaqin mahsulotlar avval sotilishi kerak. Biroq bu holat kompaniyaning buxgalteriya hisobida LIFO usulidan foydalanishiga toʻsqinlik qilmaydi.
FIFO usulida balans hisobotda koʻrsatiladigan zaxira qiymati eng avval sotib olingan zaxiralarning qiymatini aks ettiradi. Ushbu usul real hayotdagi zaxira harakatiga eng yaqin boʻlib, odatda korxonalar avval eski zaxiralarni sotadi.
Quyidagi misolni koʻrib chiqamiz: Foo Co kompaniyasida noyabr oyida quyidagi zaxiralar mavjud boʻlgan:
| Birliklar soni | Narxi |
|---|---|
| 100 birlik | $50 |
| 125 birlik | $55 |
| 75 birlik | $59 |
Agar Foo Co. noyabr oyida 210 birlik sotsa, FIFO usuliga koʻra: birinchi 100 birlik $50 dan, keyingi 110 birlik $55 dan hisoblanadi. Shu tariqa noyabr oyidagi sotilgan mahsulotlar tannarxi $11,050 ni tashkil etadi. Qolgan zaxira quyidagicha hisoblanadi:
| Birliklar soni | Birlik narxi | Jami |
|---|---|---|
| Qolgan 15 birlik | $55 | $825 ($55 x 15) |
| 75 birlik | $59 | $4,425 ($59 x 75) |
| Jami | $5,250 |
Natijada balans hisobotda zaxira qiymati $5,250 sifatida koʻrsatiladi.
FIFOning soliqqa taʼsiri
Narxlar oshib borayotgan davrda FIFO usuli LIFOga nisbatan yuqori yakuniy zaxira qiymatini va pastroq sotilgan mahsulot tannarxini koʻrsatadi. Shu sababli yalpi foyda va mos ravishda soliq xarajati yuqoriroq boʻladi.
LIFO
„LIFO“ — oxirgi kirgan, birinchi chiqadi degan maʼnoni anglatadi, yaʼni eng oxirgi sotib olingan zaxiralar birinchi boʻlib sotilgan deb hisoblanadi. 1970-yillardan boshlab AQShdagi ayrim kompaniyalar inflyatsiya davrida soliq yukini kamaytirish maqsadida LIFO usuliga oʻta boshladilar[1], biroq Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari LIFOni taqiqlagach, koʻplab kompaniyalar yana FIFOga qaytdi[2].
LIFO asosan AQShda qoʻllaniladi va u yerda Umumiy qabul qilingan buxgalteriya tamoyillari bilan tartibga solinadi. AQSh Soliq kodeksining 472-moddasiga koʻra, LIFO faqat boshqa usul bilan zaxirani baholash imkoniyati boʻlmaganda qoʻllanilishi mumkin[3].
Yuqoridagi misolda, agar Foo Co LIFO usulidan foydalansa: birinchi 75 birlik $59 dan, keyingi 125 birlik $55 dan va qolgan 10 birlik $50 dan hisoblanadi. Bu holda sotilgan mahsulotlar tannarxi $11,800 boʻladi. Qolgan zaxira:
| Birliklar soni | Birlik narxi | Jami |
|---|---|---|
| Qolgan 90 birlik | $50 | $4,500 ($50 x 90) |
| Jami | $4,500 |
Balans hisobotda zaxira $4,500 sifatida aks ettiriladi.
FIFO va LIFO oʻrtasidagi farq LIFO zaxira farqi deb ataladi (bu misolda $750, yaʼni $5,250 − $4,500). Bu koʻrsatkich LIFO qoʻllanishi natijasida kechiktirilgan soliq summasini ifodalaydi[4].
Koʻpgina buxgalteriya standartlarida, jumladan Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarida, zaxirani baholashda asosiy tamoyil tannarx yoki bozor qiymatining eng pasti hisoblanadi.
AQShda LIFO usulidan soliq maqsadlarida foydalanuvchi kompaniyalar uni moliyaviy hisobotlarda ham qoʻllashi shart[5], ammo ular aksiyadorlarga LIFO zaxira farqini ham koʻrsatishlari mumkin. Ayrim soliq islohotlari takliflarida LIFO usulini bekor qilish masalasi ham koʻtarilgan.
Manbalar
- ↑ A sample used in research undertaken by Nicholas Dopuch and Morton Pincus identified 70 firms which switched from FIFO to LIFO during the period 1965-78: Dopuch, N. and Pincus, M., Evidence on the Choice of Inventory Accounting Methods: LIFO Versus FIFO, Journal of Accounting Research, 1988.
- ↑ Save LIFO Coalition, FAQs and Resources, accessed on 11 March 2025
- ↑ Internal Revenue Code, § 472(c)
- ↑ „LIFO Reserve Definition“. 2015-yil 22-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 9-aprel.
- ↑ „LIFO Conformity Rules“. Mondaq. Qaraldi: 2015-yil 9-iyul.
Havolalar
- Taxpolicycenter.org, "Tax Topics: Repeal LIFO"
- „LIFO/FIFO“. uic.edu. University of Illinois.
- FIFO Guide. I Pass the CPA Exam.