Esmaxon Sulton
| Esmaxon Sulton | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Tugʻilishi | 1545 | ||||
| Vafoti |
8-avgust 1585-yil (Expression error: Unrecognized punctuation character "{". yoshda) | ||||
| Turmush oʻrtogʻi |
| ||||
| Farzandlari |
| ||||
| |||||
| Sulola | Usmoniylar | ||||
| Otasi | Salim II | ||||
| Onasi | Nurbanu Sultan | ||||
| Dini | Islom, sunniylik | ||||
.jpg)
Esmaxon Sulton (usmonli turkcha: اسمیخان سلطان; shuningdek, Esmehan Sulton; 1545-yilda Manisada tugʻilgan – 1585-yil 8-avgustda Konstantinopolda vafot etgan) – Usmoniylar malikasi, sulton Salim II (h. 1566–1574) va uning sevimli joriyasi, Haseki Sulton hamda qonuniy rafiqasi Nurbanu Sultonning qizi. Sulton Sulaymon I (h. 1520–1566) va uning sevimli va nikohli xotini, Haseki Sulton, qonuniy rafiqasi Hurram Sultonning nabirasi, Sulton Murod III ning (h. 1574–1595) singlisi, Sulton Mahmud III ning (h. 1595–1603) ammasi. Shuningdek, mashhur Usmoniylar imperiyasi bosh vaziri Sokollu Mehmed poshoning rafiqasi.
Yoshligi
Esmaxon Sulton 1545-yilda Manisada tugʻilgan[2][3]. U Sulton Sulaymon I va Hurram Sultonning oʻgʻli[2][3] shahzoda Salim (boʻlajak sulton Salim II) hamda uning sevimli joriyasi, keyinchalik qonuniy rafiqasi Nurbanu Sultonning qizi boʻlgan[4][5][6][7]. U bolaligini Manisa va Konyada oʻtkazgan, u yerda otasi sanjakbeyi sifatida xizmat qilgan. Esmaxon unchalik ham chiroyli qiz boʻlmagan deyiladi[3].
Birinchi nikohi
1562-yilda Sulaymondan keyin taxtga oʻtirgan Salim II ning qizlari uchun mustahkam ittifoqlar tuzildi. 1562-yil 17-avgustda Esmaxon Sokollu Mehmed poshoga turmushga chiqdi, uning singillari Gavharxon admiral Piyale poshoga, Shoh esa bosh lochinboz Hasan ogʻaga turmushga chiqdi[8]. Keng tarqalgan xabarlarga koʻra, ayniqsa, otasi Esmaxonni Sokolluga berishdan mamnun boʻlgan, bu narsa vazirning Salimning ukasi Shahzoda Boyazid bilan vorislik kurashida koʻrsatgan yordami uchun mukofot sifatida talqin qilingan[9]. Davlat xazinasi toʻy xarajatlarini qoplagan va sultonning kuyoviga toʻy sovgʻasi sifatida 15 000 florin bergan[10]. Er-xotin ikkita saroyga egalik qilgan: biri Kadırgada[11], ikkinchisi esa Üsküdarda joylashgan edi[12]. Ularning bir qizi va uch oʻgʻli boʻlgan[5].
Ragusaliklar Esmaxon va Sokollu Mehmed poshoning nikohi haqida shunday izoh berganlar: saroy ahli sulton xonimdan qay darajada hayratda boʻlsa, u (Sokollu Mehmed posho) ham sulton xonimga shunday ehtirom bildirgan. Ammo sulton xonim tez-tez uni „Vlach, boshqacha aytganda, eng pastkash qishloqi“ (Murlacco, che vuol dire contadino vilissimo) deb atagan[13].
Ikkinchi nikohi
1579-yilda birinchi eri, bosh vazir Sokollu Mehmed poshoning vafotidan soʻng, malikaning birinchi tanlovi Ösdemiroğlu Usmon posho boʻlgan. Biroq posho unga qiziqish bildirmagan. Keyingi tanlov Buda hokimi Kalaylıkoz Ali posho boʻlib, posho bu nikohga rozi boʻlgan, ammo posho oʻsha paytda nikohli boʻlib, uning xotini bilan ajrashishiga majbur etuvchi farmon yetib kelgach, rafiqasining qaygʻu va iztirobi shaharni qoʻzgʻolonga keltirgani aytiladi[14]. Shunga qaramay, ular 1584-yilda turmush qurishgan[5]. Esmaxon 1585-yilda Sultonzoda Mahmud bey ismli oʻgʻlini dunyoga keltirgan[15].
Saroydagi faoliyati
1575-yilda akasi sulton Murod taxtga chiqqanidan koʻp oʻtmay, uning kunlik nafaqasi 300 asperdan iborat boʻlgan[16]. 1580-yillarning boshlarida[17] Esmaxon onasi Nurbanu Sulton bilan hamkorlik qilib, Safiya Sultonni siyosiy jihatdan yanada yakkalashga intilgan[18]. Shundan soʻng u akasi Murodga sovgʻa sifatida ikki goʻzal joriyani tuhfa qilgan[19], ularning har biri raqs va musiqa ijrosida mohir edi[20]. Fransuzlar dengizda Henry III ning qaynogʻasi tomonidan asir olingan va Yekaterina Medichi saroyiga yuborilgan ikki turk ayolni qaytarishdan bosh tortishgan. Turk ayollari nomidan vositachilik qilganlar Esmaxon va uning ammasi Mehrimoh Sulton boʻlgan[21].
Vafoti
Esmaxon Sulton 1585-yil 8-avgustda muddatidan oldin oʻgʻlini dunyoga keltirgach, oradan uch kun oʻtib, tugʻruq asoratlari tufayli vafot etgan va Ayosofyada joylashgan otasining maqbarasiga dafn qilingan[5][22]. Yangi tugʻilgan oʻgʻli Mahmud onasidan koʻpi bilan ellik kun koʻproq yashagan[5].
Farzandlari
Esmaxon Sultonning besh farzandidan faqat ikkitasi goʻdaklik davridan omon qolgan.
Birinchi nikohidan bir qizi va uch oʻgʻli boʻlgan[5]:
- Safiya Xonimsulton (1563–1593-yil 24-yanvar[23]) – Esmaxon Sultonning toʻngʻich farzandi. Avvaliga otasining amakivachchasi, Buda hokimi Sokollu Mustafo poshoga turmushga chiqqan. Posho 1578-yilda qatl etilgach, Budaning yangi hokimi Silohdor Jaʼfar poshoga turmushga chiqqan. Posho 1587-yilda vafot etgach, Safiya egizak oʻgʻillari Mehmed bey va Jaʼfar beyni dunyoga keltirgan, biroq ular bolaligida vafot etgan. Uchinchi marta Humoshoh Xonimsultonning oʻgʻli Sultonzoda Abdulbaki beyga turmushga chiqqan.
- Sultonzoda Ahmad bey (1564–1567) goʻdaklik chogʻida, ehtimol chechakdan vafot etgan.
- Sultonzoda Sokolluzoda Ibrohim Han posho (1565–1621), 1924-yilda uning avlodlaridan biri Sokolluzoda Abdulbaki Ihson bey sulton Mehmed V ning nabirasi, yana bir Usmoniylar malikasi Rukiye Sultonga uylangan.
- Sultonzoda Piri Mehmed bey (1566–1567) goʻdaklik davrida, ehtimol chechakdan vafot etgan.
Ikkinchi nikohidan Esmaxonning bir oʻgʻli boʻlgan[5]:
- Sultonzoda Mahmud bey (1585-yil 5-avgust – 1585-yil 24-sentyabr), Esmaxon uni tugʻayotgan paytda vafot etgan, oʻzi ham onasidan 50 kun oʻtib qazo qilgan.
Xayriya ishlari
Esmaxon Hippodrom yaqinida joylashgan Sokollu Mehmed posho nomi bilan ataluvchi masjid qurdirgan. Eri esa uning nomi bilan bogʻliq diniy taʼlim muassasasi va darveshlar uchun xonaqohga mas’ul boʻlgan[14]. U, shuningdek, Ruminiyaning Mangaliya shahrida oʻz nomi bilan ataluvchi yana bir masjid qurdirgan[24]. Bundan tashqari, Eyupdagi oʻz madrasasida kutubxona ham vaqf qilgan[25].
Manbalar
- ↑ „The Art of the Qur'an: Explore & Discover“ (en). National Museum of Asian Art, Smithsonian. 2023-yil 29-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 3-mart.
- ↑ 2,0 2,1 Taner, Melis. 'Power to Kill:' A Discourse of the Royal Hunt During the Reigns of Süleyman the Magnificent and Ahmed I, 2009 — 41-bet.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 „SELİM II (ö. 982/1574): Osmanlı padişahı (1566-1574)“. İslam Ansiklopedisi. Qaraldi: 2021-yil 14-may.
- ↑ Miović 2018, s. 114.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Uluçay 2011, s. 69.
- ↑ Peirce 1993, s. 92.
- ↑ Sakaoğlu 2008, s. 271.
- ↑ Peirce 1993, s. 67.
- ↑ Kayaalp 2018, s. 42 n. 62.
- ↑ Peirce 1993, s. 68.
- ↑ Milletlerarasi Türk Sanatlari Kongresi. Bildiriler. Kültur Bakanliǧi, 1995 — 198-bet. ISBN 978-975-17-1487-9.
- ↑ Kayaalp 2018, s. 40 n. 37.
- ↑ Miović 2018, s. 110.
- ↑ 14,0 14,1 Peirce 1993, s. 69.
- ↑ Sakaoğlu 2008, s. 273.
- ↑ Peirce 1993, s. 127.
- ↑ Peirce 1993, s. 259.
- ↑ Kayaalp 2018, s. 34.
- ↑ Kayaalp 2018, s. 35.
- ↑ Peirce 1993, s. 94.
- ↑ Peirce 1993, s. 227.
- ↑ Sakaoğlu 2008, s. 271, 274.
- ↑ Pál Fodor (2018)-The Business of State- Ottoman Finance Administration and Ruling Elites in Transition (1580s - 1615); p. 139
- ↑ ; Brian BellRomania. APA Publications, 2007 — 161-bet. ISBN 978-981-258-610-0.
- ↑ Kayaalp 2018, s. 69 n. 70.
Adabiyotlar
- Peirce, Leslie P.. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. Oxford University Press, 1993. ISBN 978-0-195-08677-5.
- Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara, Ötüken, 2011.
- Sakaoğlu, Necdet. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-9-753-29623-6.
- Kayaalp, Pinar. The Empress Nurbanu and Ottoman Politics in the Sixteenth Century: Building the Atik Valide. Taylor & Francis, 9 April 2018. ISBN 978-1-351-59661-9.
- Miović, Vesna (2018-05-02). "Per favore della Soltana: moćne osmanske žene i dubrovački diplomati" (hr). Anali Zavoda Za Povijesne Znanosti Hrvatske Akademije Znanosti i Umjetnosti U Dubrovniku 56 (56/1): 147–197. doi:10.21857/mwo1vczp2y. ISSN 1330-0598. https://hrcak.srce.hr/199721.