Eski dunyo yer egalari

«Eski dunyo yer egalari» (Старосветские помещики (rus tili)) — Nikolay Gogol tomonidan 1835-yilda yozilgan qissa. U «Mirgorod» to‘plamidagi birinchi hikoyadir. Asar Ovidiyning «Metamorfozalar» asaridagi Baukida va Filemon rivoyatining nordon-shirin, istehzoli talqinidir. Bu oddiy hikoya yetuk Gogolni ko‘rsatadi va uning keyingi asarlaridan darak beradi.

Syujet

Gogol qishloqdagi yer egalarining romantik tasviri bilan boshlaydi va mayda tafsilotlarga alohida eʼtibor beradi. Ikki yer egasi — Afanasiy Ivanovich Tovstogub va Pulxeriya Ivanovna Tovstogubixa — olis qishloqda tinch yashaydi. Ularning tavsifi slavyanfillik an’anasiga mos keladi. Muallif ularni shahardagi Kichik ruslar (ukrainlar) bilan, ayniqsa Sankt-Peterburgdagilar bilan keskin qiyoslaydi. Bunday shahar ukrainlarini u «past va xor mavjudotlar» deb ataydi, chunki ular boylikni nomaqbul yo‘l bilan orttiradi va familiyasini buyuk ruslarnikiga o‘xshatib o‘zgartirib, kelib chiqishini yashiradi.

Ikki keksa yer egasi inoq yashaydi. Ularning o‘zaro muhabbati bir-biriga hamdardlik tuyg‘usini beradi. Boshlanishning katta qismi ularning kundalik turmushiga bag‘ishlangan: qiyom yeyishadi, hazillashishadi va hokazo. Keyin Gogol Pulxeriyaning kulrang mushugini tanishtiradi. Afanasiy bu mushukdan kuladi va nega kimdir bunday jonivor bilan vaqt o‘tkazishini tushunolmaydi. Mushuk xavotirli bir ruhda tasvirlanadi. Gogol mayda narsalar eng mustahkam voqelikning barqarorligiga ham taʼsir qilishi mumkinligini taʼkidlaydi («o‘sha tinch go‘shaning hayotini butunlay o‘zgartirgan g‘amgin voqea»).

Mushuk bir safar qochib ketadi. Pulxeriya uni ko‘p o‘tmay yovvoyi holda topadi. Mushuk uning oldiga qaytib, ovqatlanish uchun uyga kiradi. Ammo u g‘alati o‘zgargandek tuyuladi va oxiri uydan qochib, boshqa qaytmaydi. Shundan so‘ng Pulxeriya o‘yga tolib, o‘lim tez orada keladi deb hisoblaydi. U kasal bo‘lib, holdan toyadi va vafot etadi. Afanasiy yolg‘iz qoladi. Uning ruhiy holati asta-sekin buziladi, chunki eng mayda narsalar ham unga Pulxeriyani eslatadi. Uning ixtiyoridagi butun hudud holi yomonlashgani sari asta-sekin tanazzulga yuz tutadi. Afanasiy tashqarida Pulxeriya uni chaqirayotganini eshitdim deb o‘ylaydi va shundan keyin vafot etadi.

Noma’lum joydan kelgan uzoq qarindosh, leytenant, mulk boshqaruvini o‘z qo‘liga oladi. Tez orada hamma narsa xarobaga aylanadi. U mulkni vasiylik kengashi qaramog‘iga topshiradi va hududni tozalash uchun yaxshi ingliz o‘roqi kabi narsalarni olib keladi. Mulkdagi kulbalar ko‘p o‘tmay qulaydi. Ba’zi dehqonlar ichkilikka berilib, umidsiz qoladi, boshqalari esa yaxshiroq hayot izlab qochib ketadi. Yangi egasi mulkka kamdan-kam keladi. Hikoya uning mahalliy bozorlarga borib, narxi rubldan oshadigan hech narsa sotib olmasligi haqidagi izoh bilan tugaydi.

Tashqi havolalar

• An omnibus collection of Gogol's short fiction at Standard Ebooks