Kontent qismiga oʻtish

Erondagi ruslar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Erondagi ruslar
Hozirgi joylashuv areali va aholi soni
Tehron, Mozandaron ustoni, Gilon, Bushehr, Eron Ozarbayjoni
Til Rus, fors
Dini Rus provaslav cherkovi, shia islom

Erondagi ruslar – Eronda yashovchi ruslar yoki ajdodi rus boʻlgan eronliklar. Ruslar Eronning turli hududlarida yashaydi, ammo asosan oʻtmishda toʻgʻridan-toʻgʻri Rossiya harbiy bosqini ostida boʻlgan hududlarda koʻp uchraydi. Bu soʻnggi Rus–Fors urushlari natijasining bilvosita oqibati[1]. Bugungi kunda ruslar mamlakatning janubiy hududlarida ham (masalan, Bushehr) yashaydi, ularning koʻpchiligi texnik mutaxassislar va yadro ekspertlari sifatida, masalan, Bushehr Atom elektr stansiyasida ishlaydi.

Ikkinchi jahon urushidan keyin, 1946-yilgi Eron inqirozi va Eron inqilobi davridan beri ham jamoa ancha qisqargan boʻlsa-da, ruslar Safaviylar davridan beri Eronda yashab kelgani maʼlum[2].

Tarixi

Erondagi ruslar koʻp asrlik tarixga ega[3][4], oʻrta asrlardagi ruslarning Kaspiy yurishlaridan boshlab, XVIII asrdagi Rus–Fors urushi davriga qadar, oʻsha paytda Rossiya imperiyasi Tabariston va Astrobodning Kaspiy hududlarini oʻn yilga vaqtincha egallagan. Biroq birinchi yirik rus immigratsiyasi XX asr boshlarida yuz berdi, oʻshanda yuz minglab Oq emigrantlar bolsheviklardan qochishga majbur boʻlgan. Ularning aksariyati Shimoliy Eronning Gilon va Mozandaron ustonlariga, shuningdek, shimoli-gʻarb va shimoli-sharqqa – Eron Ozarbayjoni va Xurosonga kelib joylashgan, hozir ham ularning avlodlari shu yerda yashaydi[5][6].

Rus jamoasi mamlakatning shimoliy viloyatlarida 1826—1828-yillardagi Rus–Fors urushidan keyin shakllangan Rossiya taʼsir doirasi natijasida koʻpayishda davom etdi[7]. Bu taʼsir bir necha oʻn yillardan soʻng, 1946-yilgi inqiroz bilan tugadi.

1907-yilgi Angliya–Rossiya konvensiyasi imzolangandan 1914-yilda Birinchi jahon urushi boshlanguniga qadar Rossiyaning Shimoliy Erondagi taʼsiri eng kuchli boʻlgan[8]. Bu davrda Rossiya Gilon, Ozarbayjon va Xurosonga qoʻshinlar joylashtirdi va bu hududlardagi konsulliklari katta hokimiyatga ega boʻldi. Konsulliklar Eronning mahalliy boshqaruviga hukmronlik qilgan va baʼzan mahalliy soliqlarni ham yigʻgan. Oʻsha yilning oʻzida – Angliya–Rossiya konvensiyasi bilan bir vaqtda, Mozandaron va Astarobodda kutilmagan rus kolonizatsiyasi boshlandi. 1912-yilda Rossiya tashqi siyosati Shimoliy Eronni mustamlaka qilish rejasini rasmiy ravishda qabul qildi. Birinchi jahon urushi boshlanishida Astarobod va Mozandoronda taxminan 4 000 rus koʻchmanchisi boʻlgan, shimoli-sharqiy Eronda esa kamida 15 ta rus qishlogʻi tashkil etilgan[8].

Rossiya imperatori Nikolay II davrida rus bosqinchi qoʻshinlari Eron Konstitutsiyaviy inqilobini bostirishga urinishda muhim rol oʻynadi[8][9]. Birinchi jahon urushi arafasida rus qoʻshinlari Qojarlar davlatining Ozarbayjon viloyatini, shuningdek, butun shimol va shimoli-sharqni egalladi, ularning soni 20 mingga yaqin edi[10]. Urushdagi Fors kampaniyasi boshlangach, Erondagi rus qoʻshinlari soni 80–90 minggacha oshdi.

1920—1930-yillarda Sovet maxfiy xizmati (Cheka–OGPU–NKVD) Eronga koʻchib kelgan oq emigrantlarni yoʻq qilish maqsadida Eron hududida yashirin operatsiyalar olib bordi[11]. 1930-yillarning oʻrtalaridan boshlab poytaxt Tehronda Odessa va Vinnitsa (hozirgi Ukraina) atroflaridan kelgan oq emigrantlarning kichik koloniyasi shakllana boshladi[12].

Rus pravoslavlar

Qazvindagi rus cherkovi

Bir vaqtlar ancha katta boʻlgan Eron pravoslav rus jamoasi yillar davomida kamayib ketdi. Ularning aksariyati rus emigrantlarining avlodlari va diplomatik hamda savdo missiyalarining doimiy akkreditatsiyadan oʻtgan xodimlaridir[manba kerak].

Tehron pravoslav jamoasi oʻz tarixini XVI asr oxiriga bogʻlaydi[manba kerak].

Tehrondagi Avliyo Nikolay cherkovi 1940-yillarda rus emigrantlarining xayriyalari hisobiga qurilgan[manba kerak]. Cherkov emigrant meʼmor va Eron armiyasi ofitseri Nikolay Makarov tomonidan loyihalashtirilgan[manba kerak] Gumbazlarida xochlar paydo boʻlishi bilan, hali qurilishi tugamagan boʻlsa ham, cherkov parishionerlarga eshiklarini ochdi. 1979-yilgi Islom inqilobidan oldin Tehronda bir necha pravoslav ruhoniylari boʻlgan. 1980-yillar boshida ularning barchasi quvib chiqarildi. Faqat 1990-yillar oxirida Avliyo Nikolay cherkovi yangi bosh ruhoniyni qabul qildi – Ieromonax Aleksandr Zarkeshev Moskva Patriarxati tomonidan Tehronda xizmat qilish uchun tayinlandi[13].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Russia and Iran, 1780-1828 U of Minnesota Press, 1 mei 1980 ISBN 978-0816656974 p 160
  2. ↑ „Russian Orthodoxy In Iran“. Qaraldi: 2014-yil 5-aprel.
  3. ↑ Russian travellers in Iran to 1917 - Iranicaonline
  4. ↑ Russia-Iran relations "RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution"
  5. ↑ Rezun, Miron. The Soviet Union and the Iran: Soviet Policy in Iran from the Beginnings of the Pahlavi Dynasty Until the Soviet Invasion in 1941. Brill Archive, January 1981. ISBN 9028626212. Qaraldi: 2014-yil 5-aprel. 
  6. ↑ Volodarskiĭ, Mikhail I.; Volodars. The Soviet Union and Its Southern Neighbours: Iran and Afghanistan, 1917-1933. Psychology Press, 1994. ISBN 9780714634852. Qaraldi: 2014-yil 5-aprel. 
  7. ↑ Poulson, Stephen C.. Social Movements in Twentieth-century Iran: Culture, Ideology, and Mobilizing Frameworks. Lexington Books, 2006. ISBN 9780739117576. Qaraldi: 2014-yil 5-aprel. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Andreeva, Elena (2014). "RUSSIA i. Russo-Iranian Relations up to the Bolshevik Revolution". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation. https://www.iranicaonline.org/articles/russia-i-relations. 
  9. ↑ Volkov, Denis V. (2022). "Bringing democracy into Iran: a Russian project for the separation of Azerbaijan". Middle Eastern Studies 58 (6): 1. doi:10.1080/00263206.2022.2029423. 
  10. ↑ Volkov, Denis V. (2022). "Bringing democracy into Iran: a Russian project for the separation of Azerbaijan". Middle Eastern Studies 58 (6): 4. doi:10.1080/00263206.2022.2029423. 
  11. ↑ Volkov, Denis V. (2022). "Bringing democracy into Iran: a Russian project for the separation of Azerbaijan". Middle Eastern Studies 58 (6): 7. doi:10.1080/00263206.2022.2029423. 
  12. ↑ Sholeh, Mahsa; Lotfi, Sahand (2022). "The 'geobiography' of an extraordinary artifact, or a conserved relic from the Iranianized 'Dacha' culture". Cultural Geographies 30 (3): 5. doi:10.1177/14744740221134119. 
  13. ↑ „Russian Orthodoxy In Iran“. Qaraldi: 2014-yil 5-aprel.

Adabiyotlar

  • Atabaki, Touraj; Volkov, Denis V. (2020). "Flying away from the Bolshevik winter: Soviet refugees across the Southern borders (1917–30)". Journal of Refugee Studies (Oxford University Press) 34 (2): 1900–1922. doi:10.1093/jrs/fez122. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Erondagi_ruslar&oldid=420471" dan olindi