Eron yadro dasturi
Eron yadro dasturi[1] yoki Eron yadroviy dasturi[2] – Eronning davlat loyihasi boʻlib, xalqaro hamjamiyat tomonidan yaqindan kuzatib kelinadi. Eron hukumati loyiha faqat tinch maqsadlarni koʻzlashini, jumladan, energiya ishlab chiqishni koʻzlashini taʼkidlab kelayotgan boʻlsa-da, mamlakat 2003-yilgacha maxfiy ravishda AMAD loyihasi doirasida yadro quroli ishlab chiqarish ustida ishlagani maʼlum. Eronda tinch maqsadlarda foydalanish uchun kerak boʻlgandan ancha yuqori darajada uran boyitilgani mamlakat yadro quroli yaratish ustida ishlayotgani haqidagi xavotirlarni kuchaytirib keladi. Bu holat bir tomondan Eron, ikkinchi tomondan AQSH, Isroil va Yevropa mamlakatlari oʻrtasida ziddiyatlarga sabab boʻlib keladi.
Eronning yadro sohasidagi faoliayti 1950-yillarda AQSH qoʻllovi bilan boshlangan. Loyiha 1970-yillarda kengaytirilgan va uning doirasida reaktorlar qurusg rejalashtirilgan. Ammo 1979-yilgi inqilobdan keyin bu harakatlar toʻxtatilgan. Loyiha 1980-yillarda Eron–Iroq urushi davrida yashirin ravishda qayta yoʻlga qoʻyilgan. 2002-yilda Eron hukumati tan olmagan Natanz va Arok yadro obyektlari fosh qilindi. 2009-yilda esa yer ostida joylashgan Fordo majmuasi fosh qilindi.
2003-yilda Eron Yadro quroli dasturi toʻxtatilganini rasman eʼlon qildi. Ammo yashirin ravishda dastur davom etgani aytiladi. 2024-yil holatiga koʻra, mamlakatda uran 60 foizga qadar boyitilgan. Tahlilchilarning aytishicha, bu tinch maqsadlarda foydalanish uchun kerak boʻlgan koʻrsatkichlardan ancha yuqoridir. 2025-yilda Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik 20 yilda ilk marotaba Eron yadro dasturi boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarmayapti deb topdi[3].
Eronning yadro dasturiga javoban xalqaro hamjamiyat koʻplab sanksiya joriy qilib keladi. Sanksiyalar mamlakatning neft eksport qilish hamda jahon moliyaviy tizimidan foydalanish imkoniyatini chekladi va uning iqtisodiyotiga jiddiy zarba berdi. Mamlakatga qarshi sanksiyalar yillar davomi oʻzgarib keladi. 2025-yilda yilda BMT Eronga qarshi sanksiyalarni qaytadan joriy qildi[4].
Manbalar
- ↑ „Eron yadro dasturi haqida nimalarni bilish muhim?“. Daryo (15-iyun 2025-yil). Qaraldi: 18-noyabr 2025-yil.
- ↑ „“Isroil va AQShni Eronning yadroviy dasturi emas, balki taraqqiyoti xavotirga soladi” — elchixona vakili“. Gazeta (26-iyun 2025-yil). Qaraldi: 18-noyabr 2025-yil.
- ↑ „UN nuclear watchdog finds Iran in non-compliance with its nuclear safeguards obligations“. Euro News. Qaraldi: 2025-yil 12-iyun.
- ↑ „European Powers Warn Iran Against 'Escalatory' Acts As Snapback Sanctions Take Force“. Radio Free Europe/Radio Liberty (2025-yil 26-sentyabr).
 | Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berishingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |