Эркак

Эркак ( белгиси:♂) - уруғланиш жараёнида каттароқ урғочи гамета [1][2][3] ёки тухумҳужайра билан бирикадиган сперма деб номланувчи гамета ( жинсий ҳужайра) ҳосил қилувчи организмнинг жинси.
Эркак организми аёлнинг камида битта тухум ҳужайрасига эга бўлмасдан жинсий йўл билан кўпая олмайди, лекин баъзи организмлар ҳам жинсий, ҳам жинссиз йўл билан кўпайиши мумкин. [4] Аксарият эркак сутемизувчилар, шу жумладан эркак одамларда Й хромосомаси мавжуд [5][6] бу эркак жинсий аъзоларини ривожлантириш учун кўпроқ миқдорда тестостерон ишлаб чиқаришни кодлайди. Ҳамма турлар жинсни аниқлашнинг умумий тизимига эга эмас. Кўпгина ҳайвонларда, шу жумладан одамларда жинс генетик жиҳатдан аниқланади; бироқ, Cймотҳоа эхигуа каби турлар яқин жойда мавжуд бўлган урғочиларнинг сонига қараб жинсини ўзгартиради[7].
Одамларда эркак сўзи гендер роли ёки гендер ўзига хослигининг ижтимоий маъносида жинсга мурожаат қилиш учун ҳам ишлатилиши мумкин.
Умумий кўриниши
Алоҳида жинсларнинг мавжудлиги ҳар хил вақтларда ва турли наслларда мустақил равишда эволюцияга учраган, конвергент эволюция мисоли. [8][9] Такрорий нақш - икки ёки ундан кўп жуфтлашадиган турларда бир хил шакл ва хулқ-атворга эга (лекин молекуляр даражада ҳар хил) жинсий ҳужайралардаги жинсий кўпайиш, эркак ва урғочи турдаги гаметаларга эга бўлган анизогамли турларга, урғочи гамета жуда кўп бўлган оогамли турларга. эркакдан анча катта ва ҳаракат қилиш қобилиятига эга эмас. Жинсий кўпайиш учун зарур бўлган иккита гаметнинг бирлашиши механизмлари бўйича жисмоний чекловлар ушбу нақшга асосланганлиги ҳақида яхши далиллар мавжуд. [10]
Шунга кўра, жинс турлар бўйича ишлаб чиқарилган гаметалар турига қараб белгиланади (яъни: сперматозоид ва тухумдонлар) ва бир наслдаги эркак ва урғочи ўртасидаги фарқ ҳар доим ҳам бошқа наслдаги фарқларни башорат қила олмайди. [9] [11][12]
Турли жинсдаги организмлар ёки репродуктив органлар ўртасидаги эркак/аёл диморфизми ҳайвонлар билан чекланмайди; Эркак гаметалар хитридлар, диатомлар ва қуруқликдаги ўсимликлар ва бошқалар томонидан ишлаб чиқарилади. Қуруқликдаги ўсимликларда урғочи ва эркак нафақат урғочи ва эркак жинсий ҳужайралар ҳосил қилувчи организмлар ва тузилмаларни, балки эркак ва урғочи ўсимликларни келтириб чиқарадиган спорофитларнинг тузилишини ҳам белгилайди.
Эволюция
Анизогамия эволюцияси эркак ва аёл функцияларининг эволюциясига олиб келди. [13] Анизогамия эволюциясидан олдин, турдаги жуфтлашиш турлари изогамияли эди: бир хил ўлчамдаги ва иккаласи ҳам ҳаракатлана оладиган, фақат "+" ёки "-" турлари сифатида каталогланган. [14] Анизогамияда жуфтлашиш тури гамета деб аталади. Эркак гамета аёл жинсий ҳужайрасидан кичикроқ ва одатда ҳаракатчан. [15] Анизогамия ҳали ҳам яхши тушунилмаган, чунки унинг пайдо бўлиши ҳақида ҳеч қандай қазилма ёдгорликлари йўқ. Анизогамия нима учун пайдо бўлганлиги ҳақида кўплаб назариялар мавжуд. Анизогамия изогамиядан бир неча марта ривожланганга ўхшайди; масалан, урғочи Волвоcалес (яшил сув ўтларининг бир тури) ортиқча жуфтлаш туридан ривожланган. [16][17] Жинсий эволюция камида 1,2 миллиард йил олдин пайдо бўлган бўлса-да, анизогамли фотоалбом ёзувларининг йўқлиги эркаклар қачон пайдо бўлганлигини аниқлашни қийинлаштиради. [18] Бир назария шуни кўрсатадики, эркак доминант жуфтлаш туридан (жуфтлаш тури минус деб аталади) пайдо бўлган [19].
Белгиси ва қўлланилиши
Эркак жинсини ифодалаш учун ишлатиладиган кенг тарқалган рамз Марс белгиси ♂ бўлиб, шимоли-шарққа қаратилган ўқи бўлган доирадир.
Белгиси Марснинг сайёра рамзи билан бир хил. У биринчи марта 1751-йилда Карл Линней томонидан жинсий алоқани ифодалаш учун ишлатилган. Белги баъзан Рим худоси Марснинг қалқони ва найзасининг стилизе қилинган тасвири сифатида қаралади.
Турлар бўйича эркаклар
Урғочи ва эркакларга бўлинган турлар ҳайвонларда гонохорик, уруғли ўсимликларда икки қаватлилар [20] ва криптогамларда диоиклар деб таснифланади. [21]
Эркаклар гермафродитлар билан бирга яшаши мумкин, бу жинсий тизим андродиоэсия деб аталади. Шунингдек, улар урғочи ва гермафродитлар билан бирга яшаши мумкин, бу жинсий тизим триоэcй деб аталади. [22]
Жинсни аниқлаш
Муайян организмнинг жинси бир қатор омиллар билан белгиланиши мумкин. Булар генетик ёки экологик бўлиши мумкин ёки организмнинг ҳаёти давомида табиий равишда ўзгариши мумкин. Аксарият турларнинг фақат иккита жинси (эркак ёки урғочи) бўлса-да, [8] [9] [23] гермафродит ҳайвонлар, масалан, қуртлар ҳам эркак, ҳам урғочи жинсий аъзоларга эга. [24]

Генетикани аниқлаш
Аксарият сутемизувчилар, шу жумладан одамлар, генетик жиҳатдан ХЙ жинсини аниқлаш тизими томонидан аниқланади, бунда эркаклар ХЙ (ХХ дан фарқли ўлароқ) жинсий хромосомага эга . Турли хил турларда, жумладан, одамларда ҳам ХХ эркак ёки бошқа карётипларга эга бўлиши мумкин. Кўпайиш жараёнида эркак Х ёки Й сперматозоидни бериши мумкин, аёл эса фақат Х тухумини бериши мумкин. АЙ сперматозоиди ва Х тухуми эркакни, Х сперматозоиди ва Х тухумидан эса аёлни ҳосил қилади. [25]
Й-хромосоманинг эркаклик учун масъул бўлган қисми Й-хромосоманинг жинсни белгиловчи ҳудуди, СРЙ . [26] СРЙ жинсий безларда ФГФ9 ва ПГД 2 билан олдинга ўтувчи ҳалқаларни ҳосил қилувчи Сох9 ни фаоллаштиради ва бу генлар даражаси эркаклар ривожланишига сабаб бўлиши учун этарлича юқори бўлишига имкон беради; [27], масалан, Фгф9 сперма кордонларининг ривожланиши ва Сертоли ҳужайраларининг кўпайиши учун жавобгардир, бу иккаласи ҳам эркак жинсий ривожланиши учун жуда муҳимдир. [28]
Эркакларда ЗЗ (ЗW дан фарқли ўлароқ) жинсий хромосомага эга бўлган ЗW жинсини аниқлаш тизими қушлар ва баъзи ҳашаротлар (асосан капалаклар ва куя ) ва бошқа организмларда бўлиши мумкин. Чумолилар ва асаларилар каби Ҳйменоптера ҳашаротлар гуруҳининг аъзолари кўпинча ҳаплодиплоидия билан аниқланади, [29] эрда кўпчилик эркаклар ҳаплоид ва урғочи, баъзи стерил эркаклар эса диплоиддир . Бироқ, унумдор диплоид эркаклар ҳали ҳам баъзи турларда пайдо бўлиши мумкин, масалан, Cатаглйпҳис курсори . [30]
Атроф-муҳитни аниқлаш
Судралиб юрувчиларнинг айрим турларида, масалан, аллигаторларда жинс тухум инкубация қилинган ҳароратга қараб белгиланади. Бошқа турлар, масалан, баъзи салянгозлар, жинсий ўзгаришларни машқ қиладилар: катталар эркакдан бошланади, кейин эса урғочи бўлади. [31] Тропик масхарабоз балиқларда гуруҳдаги доминант одам урғочи, қолганлари эса эркак бўлади. [32]
Кўп артроподларда жинс Wолбачиа жинсининг паразит, эндосимбиётик бактериялари билан инфекция билан белгиланади. Бактерия фақат инфекцияланган тухумдон орқали юқиши мумкин ва аёл жинсий ҳаётийлиги учун мажбурий эндопаразит мавжудлиги талаб қилиниши мумкин. [33]
Иккиламчи жинсий хусусиятлари
Эркак ҳайвонлар иккинчи даражали жинсий хусусиятлардан, жинсий танловнинг маҳсули деб ҳисобланган, фитнесни кўрсатадиган хусусиятларни кўрсатиш усули сифатида фойдаланиш учун ривожланган. [34] Жисмоний ўлчамдаги фарқлар ва жинсий танлов эҳтиёжларини қондириш ҳар бир турнинг иккиламчи жинсий белгиларининг натижасига сезиларли ҳисса қўшган. [34]
Икки жинсга эга бўлган турларда эркаклар урғочилардан сперматозоидларни ишлаб чиқаришдан ташқари бошқа йўллар билан фарқ қилиши мумкин.
Кўпгина ҳашаротлар ва балиқларда эркак урғочидан кичикроқ.
Авлодлар алмашинувини кўрсатадиган уруғли ўсимликларда урғочи ва эркак қисмлари битта организмнинг спорофит жинсий аъзоси таркибига киради.
Сутемизувчиларда, шу жумладан одамларда эркаклар одатда урғочиларга қараганда каттароқдир. [35]
Одамларда эркакларда кўпроқ тана сочлари ва мушак массаси мавжуд. [36]
Қушларда эркак кўпинча урғочиларни ўзига тортадиган рангли патларни намойиш этади. [37]
Манбалар
- ↑ Леҳтонен, Жусси; Паркер, Геофф А. (2014-12-01). "Гамете cомпетитион, гамете лимитатион, анд тҳе эволутион оф тҳе тwо сехес" (эн). Молеcулар Ҳуман Репродуcтион 20 (12): 1161–1168. дои:10.1093/молеҳр/гау068. ИССН 1360-9947. ПМИД 25323972. ҳттпс://аcадемиc.оуп.cом/молеҳр/артиcле/20/12/1161/1062990.
- ↑ Фусcо, Гиусеппе. Тҳе Биологй оф Репродуcтион (эн). Cамбридге Университй Пресс, 2019-10-10 — 111–113-бет. ИСБН 978-1-108-49985-9.
- ↑ Ҳине, Роберт. А Диcтионарй оф Биологй (эн). Охфорд Университй Пресс, 2015 — 354-бет. ИСБН 978-0-19-871437-8.
- ↑ Ливелй, Cуртис М. (2010-03-01). "А Ревиэw оф Ред Қуээн Моделс фор тҳе Персистенcе оф Облигате Сехуал Репродуcтион" (эн). Жоурнал оф Ҳередитй 101 (суппл_1): С13–С20. дои:10.1093/жҳеред/эсқ010. ИССН 0022-1503. ПМИД 20421322. ҳттпс://аcадемиc.оуп.cом/жҳеред/артиcле/101/суппл_1/С13/757712.
- ↑ Референcе. „Й чромосоме“ (эн). Генетиcс Ҳоме Референcе. Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ „Й Чромосоме“ (эн). Геноме.гов. Қаралди: 2020-йил 7-сентябр.
- ↑ Cреигҳтон. „Тҳе Мост Ҳоррифйинг Парасите: Тҳе Сех-Чангинг Тонгуэ-Эатинг Cймотҳоа Эхигуа“. Фром Қуаркс то Қуасарс. 2013-йил 7-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 7-апрел.
- ↑ 8,0 8,1 Беррилл. „Сех“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Клймкоwскй, Мичаэл W.; Меланиэ М., Cоопер. „4.9: Сехуал диморпҳисм“ (эн). Биологй ЛибреТехц (2016-йил 4-июн). Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ Дусенберй, Давид Б.. Ливинг ат Миcро Сcале. Cамбридге, Массачусетц: Ҳарвард Университй Пресс, 2009. ИСБН 978-0-674-03116-6. .
- ↑ Wилcох, Чристиэ. „Wҳй Сех? Биологисц Финд Неw Эхпланатионс.“ (эн). Қуанта Магазине (2020-йил 23-апрел). Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ Леҳтонен, Жусси (2017), Шаcкелфорд, Тодд К.; Wеэкес-Шаcкелфорд, Вивиана А. (муҳ.), „Гамете Сизе“, Энcйcлопедиа оф Эволутионарй Псйчологиcал Сcиэнcе (инглизча), Чам: Спрингер Интернатионал Публишинг: 1–4, дои:10.1007/978-3-319-16999-6_3063-1, ИСБН 978-3-319-16999-6
- ↑ Бачтрог, Дорис; Манк, Жудитҳ Э.; Пеичел, Cатҳерине Л.; Киркпатриcк, Марк; Отто, Сараҳ П.; Ашман, Тиа-Лйнн; Ҳаҳн, Маттҳеw W.; Китано, Жун эт ал. (2014-07-01). "Сех Детерминатион: Wҳй Со Манй Wайс оф Доинг Ит?" (эн). ПЛОС Биологй 12 (7): э1001899. дои:10.1371/жоурнал.пбио.1001899. ИССН 1545-7885. ПМИД 24983465. ПМC 4077654. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4077654.
- ↑ Саwада, Ҳитоши. Сехуал Репродуcтион ин Анималс анд Планц (эн). Спрингер, 2014-02-07 — 216-бет. ИСБН 978-4-431-54589-7.
- ↑ "Анисогамй". Энcйcлопедиа оф Анимал Cогнитион анд Беҳавиор. Чам: Спрингер Интернатионал Публишинг. 2019. 1–5 б. дои:10.1007/978-3-319-47829-6_340-1. ИСБН 978-3-319-47829-6.
- ↑ Тогаши, Тацуя. Тҳе Эволутион оф Анисогамй: А Фундаментал Пҳеноменон Ундерлйинг Сехуал Селеcтион (эн). Cамбридге Университй Пресс, 2011-04-14 — 1–15-бет. ИСБН 978-1-139-50082-1.
- ↑ Саwада, Ҳитоши. Сехуал Репродуcтион ин Анималс анд Планц (эн). Спрингер, 2014-02-07 — 222-бет. ИСБН 978-4-431-54589-7.
- ↑ Буттерфиэлд, Ничолас Ж. (2000). "Бангиоморпҳа пубесcенс н. ген., н. сп.: имплиcатионс фор тҳе эволутион оф сех, мултиcеллуларитй, анд тҳе Месопротерозоиc/Неопротерозоиc радиатион оф эукарётес". Палеобиологй 26 (3): 386. дои:10.1666/0094-8373(2000)026<0386:БПНГНС>2.0.CО;2. ҳттп://мр.cроссреф.орг/иПаге?дои=10.1666%2Ф0094-8373%282000%29026%3C0386%3АБПНГНС%3Э2.0.CО%3Б2. Қаралди: 12 Април 2021.Эркак]]
- ↑ Тогаши, Тацуя; Бартелт, Жоҳн Л.; Ёшимура, Жин; Таинака, Кеи-ичи; Cох, Паул Алан (2012-08-21). "Эволутионарй тражеcториэс эхплаин тҳе диверсифиэд эволутион оф исогамй анд анисогамй ин марине греэн алгаэ". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 109 (34): 13692–13697. дои:10.1073/пнас.1203495109. ИССН 0027-8424. ПМИД 22869736. ПМC 3427103. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3427103.
- ↑ Фусcо, Гиусеппе. Тҳе Биологй оф Репродуcтион (эн). Cамбридге Университй Пресс, 2019-10-10 — 115–116-бет. ИСБН 978-1-108-49985-9.
- ↑ Буcк WР „Морпҳологй анд cлассифиcатион оф моссес“, . Брёпҳйте Биологй Шаw АЖ & Гоффинет Б: . Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, Аугуст 2000. ИСБН 978-0-521-66794-4.
- ↑ Леонард, Жанет Л.. Транситионс Бетwеэн Сехуал Сйстемс: Ундерстандинг тҳе Мечанисмс оф, анд Патҳwайс Бетwеэн, Диоэcй, Ҳермапҳродитисм анд Отҳер Сехуал Сйстемс (эн). Спрингер, 2019-05-21 — 1–3-бет. ИСБН 978-3-319-94139-4.
- ↑ Фусcо, Гиусеппе. Тҳе Биологй оф Репродуcтион (эн). Cамбридге Университй Пресс, 2019-10-10. ИСБН 978-1-108-49985-9.
- ↑ „ҳермапҳродитисм | Дефинитион, Тйпес, & Эффеcц“ (эн). Энcйcлопедиа Британниcа. Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ „43.1C: Сех Детерминатион“ (эн). Биологй ЛибреТехц (2018-йил 17-июл). Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ Референcе. „СРЙ гене“ (эн). Генетиcс Ҳоме Референcе. Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ Мониот, Бригитте; Деcлосменил, Фаустине; Баррионуэво, Франcисcо; Счерер, Герд; Аритаке, Косуке; Малки, Сафиа; Марзи, Лаэтитиа; Cоҳен-Солал, Анн эт ал. (2009). "Тҳе ПГД2 патҳwай, индепендентлй оф ФГФ9, амплифиэс СОХ9 аcтивитй ин Сертоли cеллс дуринг мале сехуал дифферентиатион". Девелопмент 136 (11): 1813–1821. дои:10.1242/дев.032631. ПМИД 19429785. ПМC 4075598. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4075598.
- ↑ Ким, Й.; Кобаяши, А.; Секидо, Р.; Динаполи, Л.; Бреннан, Ж.; Чабоиссиэр, М. C.; Поулат, Ф.; Беҳрингер, Р. Р. эт ал. (2006). "Фгф9 анд Wнт4 Аcт ас Антагонистиc Сигналс то Регулате Маммалиан Сех Детерминатион". ПЛОС Биологй 4 (6): э187. дои:10.1371/жоурнал.пбио.0040187. ПМИД 16700629. ПМC 1463023. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1463023.
- ↑ Бачтрог, Дорис (1 Жулй 2014). "Сех Детерминатион: Wҳй Со Манй Wайс оф Доинг Ит?". ПЛОС Биологй 12 (7): э1001899. дои:10.1371/жоурнал.пбио.1001899. ПМИД 24983465. ПМC 4077654. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4077654.
- ↑ Доумс, Cлаудиэ (2013). "Фертиле диплоид малес ин тҳе ант Cатаглйпҳис cурсор: а потентиал cост оф тҳелйтокй?". Беҳавиорал Эcологй анд Соcиобиологй 67 (12): 1983–1993. дои:10.1007/с00265-013-1606-6. ҳттпс://линк.спрингер.cом/артиcле/10.1007/с00265-013-1606-6. Қаралди: 2 Оcтобер 2021.Эркак]]
- ↑ Cаҳилл, Абигаил Э.; Жуман, Алиа Реҳана; Пеллман-Исааcс, Аарон; Бруно, Wиллиам Т. (Деcембер 2015). "Пҳйсиcал анд Чемиcал Интераcтионс wитҳ Cонспеcифиcс Медиате Сех Чанге ин а Протандроус Гастропод Cрепидула форниcата". Тҳе Биологиcал Буллетин 229 (3): 276–281. дои:10.1086/бблв229н3п276. ИССН 0006-3185. ПМИД 26695826.
- ↑ Булл, Ж. Ж. (Марч 1980). "Сех Детерминатион ин Рептилес". Тҳе Қуартерлй Ревиэw оф Биологй 55 (1): 3–21. дои:10.1086/411613. ИССН 0033-5770. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_қуартерлй-ревиэw-оф-биологй_1980-03_55_1/паге/3.
- ↑ Зиммер, Cарл (2001). "Wолбачиа: а тале оф сех анд сурвивал". Сcиэнcе 292 (5519): 1093–1095. дои:10.1126/сcиэнcе.292.5519.1093. ПМИД 11352061. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2001-05-11_292_5519/паге/н95.
- ↑ 34,0 34,1 Ҳуман Эволутион: Ан Интродуcтион то Ман'с Адаптатионс. Роутледге, 2017 — 392–393-бет. ИСБН 978-1351514415.
- ↑ Эллис, Леэ. Сех Дифференcес: Суммаризинг Море тҳан а Cентурй оф Сcиэнтифиc Ресеарч (эн). Псйчологй Пресс, 2013-05-13. ИСБН 978-1-136-87493-2.
- ↑ Ричардс, Жулиа Э.. Тҳе Ҳуман Геноме (эн). Аcадемиc Пресс, 2010-12-12. ИСБН 978-0-08-091865-5.
- ↑ сwитзе, Интернатионал Cонференcе он Cомпаративе Пҳйсиологй 1992 Cранс. Тҳе Дифференcес Бетwеэн тҳе Сехес (эн). Cамбридге Университй Пресс, 1994-08-04. ИСБН 978-0-521-44878-9.
Ҳаволалар
| Викииқтибосда Эркакга тегишли иқтибослар мавжуд. |
| Викилуғатда эркак номли мақола мавжуд. |
| Викиомборда „Эркак“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
Ҳаволалар
Адабиётлар
- Wедгwоод, Ҳенслеигҳ (1855). "Он Фалсе Этймологиэс". Трансаcтионс оф тҳе Пҳилологиcал Соcиэтй (6): 68. ҳттпс://бабел.ҳатҳитруст.орг/cги/пт?ид=уc1.б3924121;виэw=1уп;сеқ=78.