Энигма

тест-тест-тест-тест
| Ролик c разбором устройства
Криптограф Ральф Симпсон продемонстрировал, как работает «Энигма» (опубликовало CНЕТ)[1]. | |
" Энигма " (олмонча: Äнигма - топишмоқ) - махфий хабарларни шифрлаш ва дешифрлаш учун ишлатиладиган портатив шифрлаш машинаси. Роторли шифрлаш машинасининг биринчи версияси 1918-йилда Артур Шербиус томонидан патентланган. Асл Энигма моделининг дизайни асосида худди шу ном остида 1920-йиллардан бери дунёнинг кўплаб мамлакатларида тижорат ва ҳарбий алоқа соҳасида қўлланилган, аммо энг кенг тарқалган электромеханик роторли машиналарнинг бутун оиласи яратилган. Иккинчи жаҳон уруши даврида фашистлар Германиясида ишлатилган[2]. Энигма ҳақида гап кетганда, кўпинча немис ҳарбий модели назарда тутилади.
Ф.Бауэрнинг тахминий ҳисоб-китобларига кўра 100 000 га яқин Энигма шифрлаш машиналари ишлаб чиқарилган[3]. Бироқ, бошқа мутахассислар ишлаб чиқарилган машиналарнинг умумий сонини тахминан 40 000 дона деб ҳисоблашади[4].
Биринчи марта Энигма шифрини 1932 йил декабр ойида Полша шифрлаш бюросида дешифрашга муваффақ бўлинди. Тўрт разведкачи - Мариан Режеwски, Ержи Рожицки, Генрик Зйгалски ва Иоганн Ревклид - франсуз разведкаси маълумотлари, математик назария ва тескари муҳандислик усулларидан фойдаланган ҳолда, "криптологик бомба" деб аталган кодланган хабарларни ҳал қилиш учун махсус қурилмани ишлаб чиқиш ва қуришга муваффақ бўлишди. (Қаранг: Криптанализ "Энигма"). Шундан сўнг, немис муҳандислари Энигма қурилмасини мураккаблаштирдилар ва 1938-йилда янгиланган версиясини чиқардилар, унинг шифрини очиш учун янада мураккаб механизмларни яратиш керак эди[5].
1941-йил 9-майда У-110 сув ости кемасини инглиз кучлари томонидан қўлга олиш пайтида Энигма шифрлаш машинаси кодлар, радиограммалар ва бошқа тегишли ҳужжатлар билан бирга биринчи марта иттифоқчилар қўлига тушди. Қабул қилинган материаллар ёрдамида инглиз криптографлари уч роторли Энигмада "Долпҳин"дан фойдаланганнемис сув ости кемаларининг ҳабарларини ўқий бошладилар.
1941-йил август ойида инглизлар немис радиоси хабарларини тезда дешифрлаш имконини берадиган янада ривожланган " Бомбалар"ни яратдилар. Икки ой ўтгач, немислар сув ости кемалари учун янги кодни тақдим этишди, аммо Блетчлей Парк уни ҳам бузишга муваффақ бўлди.
Немис денгиз флоти янги тўрт роторли "Энигма"дан фойдаланишни бошлаган 1942-йил февралигача инглизлар душман шифрлаш ҳабарларини бемалол ўқидилар. Вазият 1942-йил 30-октабрда Петард сув ости кемасига қарши кемаси модернизация қилинган Энигма ва унинг ҳужжатларини[6] У-559 сув ости кемасидан тортиб олгандан кейингина тузатилди. Бу урушнинг охиригача немис хабарларини дешифрлаш имконини берди.
Иккинчи жаҳон уруши пайтида Англияда Энигма ёрдамида шифрланган хабарларни дешифрлаш учун "Тюринг Бомбе" номли машина яратилди, бу Гитлерга қарши коалицияга катта ёрдам берди. Маҳфийликни сақлаш учун унинг ёрдами билан криптоанализ орқали олинган барча маълумотлар "Ултра" код номини олди ва жуда чекланган одамлар доирасига тарқатиш учун мўлжалланган эди[5]. Бу ютуқ иттифоқчиларнинг ғалабасида ҳал қилувчи омил бўлганлиги таъкидланган[5].
Замонавий криптография нуқтаи назаридан, "Энигма"нин шифрлаш заиф бўлганига қарамай[7][8], амалда фақат ушбу омилнинг бошқалар билан комбинацияси (оператор хатолари, процессуал камчиликлар, маълум хабар матни (масалан, об-ҳаво маълумотларини узатишда), "Энигма" нусхалари ва шифрланган китобларнинг мусодара қилиниши шифрлаш кракерларига "Энигма" шифрларини бузиш ва хабарларни ўқиш имконини берди[8].
Тавсифи


Бошқа роторли машиналар сингари, Энигма ҳам механик ва электр тизимларининг комбинациясидан иборат эди. Механик қисмга клавиатура, мил бўйлаб ва унга улашган айланадиган дисклар тўплами - роторлар ва ҳар бир тугмачани босиш билан бир ёки бир нечта роторларни ҳаракатга келтирадиган поғонали механизм киради. Электр қисми, ўз навбатида, клавиатура, патч панел, ёруғлик лампалари ва роторларни (роторларни улаш учун сурма контактлари ишлатилган) боғлайдиган электр схемасидан иборат эди[3].
Ишлашнинг ўзига хос механизми турлича бўлиши мумкин эди, аммо умумий принцип қуйидагича эди: тугмачани ҳар бир босиш билан энг ўнг ротор бир позицияни силжитади ва маълум шароитларда бошқа роторлар ҳам ҳаракат қилади. Роторларнинг ҳаракати клавиатурадаги тугмачанинг ҳар бир кейинги босилиши билан турли криптографик ўзгаришларга олиб келади[2].
Механик қисмлар ҳаракатланди, контактларни ёпди ва ўзгарувчан электр занжирини ҳосил қилди (яъни, аслида, ҳарфларни шифрлаш жараёни электр орқали амалга оширилди). Клавиатура тугмаси босилганда, контактларнинг қисқаришига олиб келади, оқим турли занжирлардан ўтди ва натижада тўпламдан битта лампочкани ёқади ва керакли код ҳарфини кўрсатади. (Масалан: АНХ... билан бошланадиган хабарни шифрлашда оператор аввал А тугмачасини босади - З чироғи ёнди - яъни З криптограмманинг биринчи ҳарфига айланди. Кейин оператор Н тугмасини босди ва шифрлашни худди шу тарзда давом эттиради)[2].
Машинанинг қандай ишлашини тушунтириш учун чапдаги диаграммага қаранг. Диаграмма соддалаштирилган: аслида механизм 26 лампочка, калитлар, улагичлар ва роторлар ичидаги электр занжирларидан иборат эди. Оқим қувват манбаидан (кўпинча батареядан) (1) калит (2) орқали патч панелга (3) ўтади. Коммутацион панели клавиатура (2) ва қаттиқ кириш ғилдираги (4) ўртасидаги уланишларни қайта алмаштириш имконини берди. Бундан ташқари, оқим ушбу мисолда ишлатилмайдиган улагичдан (3), кириш ғилдирагидан (4) ва учта (армия моделида) ёки тўртта (денгиз флоти моделида) роторнинг (5) уланиш схемаси орқали ўтади ва рефлекторга (6) киради. Рефлектор оқимни роторлар ва кириш ғилдираги орқали, лекин бошқа йўл бўйлаб, сўнгра "Д" улагичига уланган "С" улагичи орқали, бошқа қайта улагич орқали ўтказади (9) ва лампочка ёнади[2].
Шундай қилиб, роторларнинг айланиши туфайли оқим ўтган электр занжиридаги доимий ўзгариш полиалфавит алмаштириш шифрини[5] амалга оширишга имкон берди, бу ўша вақт учун шифрнинг барқарорлигини таъминлади.
Роторлар
Роторлар - Энигманинг юраги. Ҳар бир ротор диаметри тахминан 10 см бўлган, эбонит ёки бакелитдан ясалган диск бўлиб, роторнинг ўнг томонида айлана шаклида жойлаштирилган пружинали пинлар мавжуд. Чап томонда мос келадиган миқдордаги текис электр контактлари мавжуд эди. Пин ва текис контактлар алифбодаги ҳарфларга тўғри келди (одатда бу А дан З гача 26 та ҳарф эди). Контактда қўшни роторларнинг контактлари электр занжирини ёпиб қўяди. Роторнинг ичида ҳар бир пин текис бўлганлардан бирига уланган. Ҳар бир ротор учун уланиш тартиби бошқача эди[9].

Ўз-ўзидан, ротор шифрлашнинг жуда оддий турини ишлаб чиқди: оддий алмаштириш шифрлашниши. Мисол учун, Э ҳарфи учун пин роторнинг бошқа томонидаги Т ҳарфи учун пинга уланиши мумкин. Аммо бир тўпламда бир нечта роторлардан фойдаланилганда (одатда уч ёки тўртта), уларнинг доимий ҳаракати туфайли янада ишончли шифр олинади[5].
| Ротор демонтаж қилинган | Кетма-кет уланган учта ротор | ||
|---|---|---|---|
| </имг> |
|
</имг> | |
Энигманинг ҳарбий моделлари турли хил роторлар билан ишлаб чиқарилган. Биринчи моделда фақат учтаси бор эди. Кейинчалик моделлар беш (1934), етти (1938) ёки саккизта (1939) танловига эга эди.) роторлар. Роторлар рим рақамлари билан белгиланган - И,..., ВИИИ. 1938-йилгача Германия армияси мавжуд бешта ротордан фақат учтасини ишлатган[3].
"Энигма"нинг тўрт роторли денгиз модели Криэгсмарине М4 битта қўшимча роторга эга эди, гарчи у ингичка рефлектор туфайли уч ротор билан бир хил бўлса-да. Ушбу роторнинг икки тури мавжуд эди: "Бета" ва "Гамма". У шифрлаш жараёнида ҳаракат қилмади, лекин 26 хил позициядан исталганига қўлда ўрнатилиши мумкин эди[3].
Роторларнинг поғонали ҳаракати

Ҳар бир ротор 26 тишли (ратчет) тишли узатмага бириктирилган ва бир гуруҳ панжалар витесларнинг тишларини боғлаган. кучукчалар машинадаги тугмачани босиш билан бир вақтда олдинга силжийди. Агар панжа тишли тишни ушлаб қолса, у ҳолда ротор бир қадам бурилади[2].
Ҳарбий Энигма моделида ҳар бир ротор регуляцияланувчи тишли ҳалқага бириктирилган бўлади. Бешта асосий роторда (И-В) ҳар бирида биттадан ўйиқча, денгиз моделида (ВИ-ВИИИ) эса иккитадан бор эди. Муайян нуқтада, тирқиш панжага тегиб, калит кейинги босилганда уни кейинги роторнинг мандалига улашга имкон беради. Кучукча чуқурчага тушмаганида, у тишли мосламани ушламасдан, шунчаки ҳалқа юзаси бўйлаб сирғалиб кетади. Ягона чуқурчали тизимда иккинчи ротор биринчи ротор 26 қадам олдинга силжиши билан бир вақтда бир позицияни олдинга силжитади. Худди шундай, учинчи ротор иккинчиси 26 қадам ташлаган бир вақтда бир қадам олдинга силжийди[10]. Машинанинг ўзига хос хусусияти шундаки, агар учинчиси бурилса, иккинчи ротор ҳам айланади. Бу шуни англатадики, иккинчи ротор иккита кетма-кет тугмачани босиш билан икки марта айланиши мумкин - "икки босқичли ҳаракат" - бу инқилоб даврининг қисқаришига олиб келади[2][11].
Икки босқичли ҳаракат роторларнинг ишлашини оддий одометрдан ажратиб туради. Икки қадам қуйидаги тарзда амалга оширилди: биринчи ротор бурилиб, иккинчиси ҳам бир қадам бурилишига олиб келди. Ва агар иккинчи ротор керакли ҳолатга ўтган бўлса, учинчи кучукча учинчи витесни ўрнатади. Кейинги босқичда бу панжа витесни итариб, олдинга силжитади, шунингдек, иккинчи роторни[2][11] олдинга силжитади.
Биринчи ва иккинчи дискларда учта диск ва фақат битта тирқиш бўлган машина 26 × 25 × 26 = 16 900[12][2] даврига эга эди. Қоида тариқасида, ҳабарлар бир неча юз белгидан ошмасди ва шунинг учун битта ҳабарни ёзишда роторларнинг ҳолатини такрорлаш ҳавфи йўқ эди.
Калит босилганда, роторлар электр даври ёпилгунга қадар айланади.

- ↑ „Показана работа нацистской шифровальной машины «Энигма»“. лента.ру (2017-йил 6-июн). Қаралди: 2017-йил 8-июн.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Стрипп 1993.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Бауэр 2007.
- ↑ Старк, Флориан. „Ауктион: Wеҳрмачц-Чиффриэрмасчине Энигма эрзиэлт Сенсатионспреис“. ДИЭ WЕЛТ (2020-йил 5-июн). Қаралди: 2022-йил 23-феврал.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Сингх 2007.
- ↑ Тайны проекта Ултра
- ↑ Леонид Черняк. Тайны проекта Ултра.
- ↑ 8,0 8,1 Жельников 1996.
- ↑ Кҳан 1998.
- ↑ Гладwин.
- ↑ 11,0 11,1 Девид Хамер. «„Энигма“: что участвует в двухшаговом движении среднего ротора» (архив первоисточника от 2011-07-19).
- ↑ Круҳ, Деавоурс. Тҳе cоммерcиал Энигма 2002.

