Endoteliy: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[Fayl:Anatomy_artery_rus.png|right|thumb|350x350px| Arteriyaning tuzilishi]] | [[Fayl:Anatomy_artery_rus.png|right|thumb|350x350px| Arteriyaning tuzilishi]] | ||
'''Endoteliy''' - qon va [[Limfa sistemasi|limfa]] [[Qon tomirlari|tomirlarining]], [[yurak]] | '''Endoteliy''' - qon va [[Limfa sistemasi|limfa]] [[Qon tomirlari|tomirlarining]], [[yurak]] boʻshliqlarining ichki yuzasini qoplaydigan mezenximal kelib chiqishga ega, bir qavatli yassi [[Hujayra|hujayralar]]. | ||
== Asosiy | == Asosiy maʼlumotlar == | ||
Zamonaviy tushunchalarga | Zamonaviy tushunchalarga koʻra, endoteliy faqat baryer yoki filtr emas. Endoteliy faol endokrin organ boʻlib, tanadagi eng katta organ boʻlib, barcha [[Toʻqima|toʻqimalarda]] diffuz tarzda tarqalgan. Endoteliy qon ivishini nazorat qilish, tonus va qon bosimini tartibga solish, buyraklarning filtrlash funksiyasi, yurakning qisqarish faolligi va miyaning metabolik taʼminoti uchun muhim boʻlgan moddalarni sintez qiladi. Suv, ionlar, metabolik mahsulotlarning tarqalishini nazorat qiladi. Oqayotgan suyuqlikning mexanik taʼsiriga, qon bosimiga va tomirning mushak qatlami tomonidan yaratilgan javob tarangligiga javob beradi. Kimyoviy va anatomik shikastlanishga sezgir boʻlib, bu aylanma [[Hujayra|hujayralarning]] agregatsiyasi va adgeziyasi (yopishishi) kuchayishiga, [[Tromboz (tibbiyot)|trombozning]] rivojlanishiga, lipid konglomeratlarining choʻkishiga olib kelishi mumkin. | ||
== Tuzilishi == | == Tuzilishi == | ||
Uning hujayralari kuchli qattiq birikmalar bilan | Uning hujayralari kuchli qattiq birikmalar bilan bogʻlangan, ularning shakllanishi [[Astrotsit|astrositlar]] bilan aloqa qilish natijasida yuzaga keladi. Endoteliy - qon tomirlari devorining chuqur qatlamlaridan qon oqimini ajratib turadigan qon tomirlarining ichki qoplamasi. Bu toʻqima hosil qiluvchi [[Epiteliy|epiteliy hujayralarining]] doimiy monoqavati boʻlib, odamlarda massasi 1,5-2,0 kg ni tashkil qiladi. Endoteliy doimiy ravishda juda koʻp miqdordagi eng muhim biologik faol moddalarni ishlab chiqaradi va shu bilan inson tanasining butun maydoniga tarqalgan gigant parakrin organ hisoblanadi. | ||
== Funksiyalari == | == Funksiyalari == | ||
== Kasalliklar == | == Kasalliklar == | ||
Endotelial disfunktsiya bilan | Endotelial disfunktsiya bilan bogʻliq kasalliklar: | ||
* [[Arterioskleroz|ateroskleroz]] ; | * [[Arterioskleroz|ateroskleroz]] ; | ||
* irsiy va orttirilgan metabolik kasalliklar (dislipidemiya va boshqalar); | * irsiy va orttirilgan metabolik kasalliklar (dislipidemiya va boshqalar); | ||
* yoshga oid endokrin buzilishlar; | * yoshga oid endokrin buzilishlar; | ||
* nafas olish | * nafas olish oʻpka patologiyalari ( [[Bronxial astma|astma]] ); | ||
* qorin | * qorin boʻshligʻining spayka kasalligi <ref>[http://cyberleninka.ru/article/n/sostoyanii-mikrotsirkulyatsii-sosudov-bryushiny-v-dinamike-operatsionnoy-travmy Состоянии микроциркуляции сосудов брюшины в динамике операционной травмы]</ref> . | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
2026-yil 20-noyabr, 05:29 dagi (joriy) koʻrinishi

Endoteliy - qon va limfa tomirlarining, yurak boʻshliqlarining ichki yuzasini qoplaydigan mezenximal kelib chiqishga ega, bir qavatli yassi hujayralar.
Asosiy maʼlumotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Zamonaviy tushunchalarga koʻra, endoteliy faqat baryer yoki filtr emas. Endoteliy faol endokrin organ boʻlib, tanadagi eng katta organ boʻlib, barcha toʻqimalarda diffuz tarzda tarqalgan. Endoteliy qon ivishini nazorat qilish, tonus va qon bosimini tartibga solish, buyraklarning filtrlash funksiyasi, yurakning qisqarish faolligi va miyaning metabolik taʼminoti uchun muhim boʻlgan moddalarni sintez qiladi. Suv, ionlar, metabolik mahsulotlarning tarqalishini nazorat qiladi. Oqayotgan suyuqlikning mexanik taʼsiriga, qon bosimiga va tomirning mushak qatlami tomonidan yaratilgan javob tarangligiga javob beradi. Kimyoviy va anatomik shikastlanishga sezgir boʻlib, bu aylanma hujayralarning agregatsiyasi va adgeziyasi (yopishishi) kuchayishiga, trombozning rivojlanishiga, lipid konglomeratlarining choʻkishiga olib kelishi mumkin.
Tuzilishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Uning hujayralari kuchli qattiq birikmalar bilan bogʻlangan, ularning shakllanishi astrositlar bilan aloqa qilish natijasida yuzaga keladi. Endoteliy - qon tomirlari devorining chuqur qatlamlaridan qon oqimini ajratib turadigan qon tomirlarining ichki qoplamasi. Bu toʻqima hosil qiluvchi epiteliy hujayralarining doimiy monoqavati boʻlib, odamlarda massasi 1,5-2,0 kg ni tashkil qiladi. Endoteliy doimiy ravishda juda koʻp miqdordagi eng muhim biologik faol moddalarni ishlab chiqaradi va shu bilan inson tanasining butun maydoniga tarqalgan gigant parakrin organ hisoblanadi.
Funksiyalari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Endotelial hujayralar qon tomir tizimining koʻplab funksiyalarini bajaradi, masalan:
- Qon bosimini nazorat qilish uchun vazokonstriksiya va vazodilatatsiya
- Trombin va fibrin kabi qon ivish komponentlarini regulyatsiya qilish
- Angiogenez (yangi qon tomirlarining shakllanishi)
Endoteliy ham eng muhim immun baryer funksiyasini bajaradi [1][2] .
Kasalliklar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Endotelial disfunktsiya bilan bogʻliq kasalliklar:
- ateroskleroz ;
- gipertoniya kasalligi ;
- koronar yetishmovchilik ;
- miokard infarkti ;
- diabet va insulinorezistentlik ;
- buyrak yetishmovchiligi ;
- irsiy va orttirilgan metabolik kasalliklar (dislipidemiya va boshqalar);
- yoshga oid endokrin buzilishlar;
- nafas olish oʻpka patologiyalari ( astma );
- qorin boʻshligʻining spayka kasalligi [3] .
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Клиническое значение эндотелиальной дисфункции“. 2014-yil 26-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 16-may.
- ↑ „Нарушения иммунитета при критических состояниях. Особенности диагностики“. 2012-yil 13-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 21-aprel.
- ↑ Состоянии микроциркуляции сосудов брюшины в динамике операционной травмы
Adabiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Эндотелий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.