El Arslon
Xorazmshoh Ilamon ad-Dunyo va ad-Din Abu-l-Fath Il-Arslon (tarixda ko‘proq El-Arslon nomi bilan mashhur) — anushteginiylar sulolasidan bo‘lgan Xorazm hukmdori. Uning 1156–1172-yillardagi boshqaruvi Xorazmshohlar davlatining mustaqil imperiyaga aylanish jarayonidagi eng muhim burilish nuqtasi hisoblanadi.[1]
El-Arslon yoshligidan otasi — iste’dodli diplomat va sarkarda Otsizning harbiy yurishlarida qatnashib, katta tajriba orttirgan. Chunonchi, u otasi hayotlik chog‘idayoq Jand viloyati hokimi etib tayinlangan edi.[2]
- 1156-yil 30-iyulda Otsiz vafot etadi. El-Arslon tezda poytaxt Gurganj (Ko‘hna Urganch)ga kelib, taxtni egallaydi.
- U taxtga o‘tirgan zahoti davlat apparatini mustahkamlash maqsadida qo‘shin va amaldorlarning maoshlarini oshiradi, otasining sodiq odamlarini yuqori lavozimlarda qoldiradi.
El-Arslon davrining eng muhim voqeasi — Xorazmning Saljuqiylar vassaligidan mutlaqo qutulishi bo‘ldi.[3]
- Taxtga chiqqanida u Buyuk Saljuqiylar sultoni Sanjarga sadoqat bildirishga majbur edi (chunki otasi Otsiz Sanjar bilan ko‘p urushib, yakunda uning oliy hokimiyatini tan olgandi).
- Biroq 1157-yil may oyida Sulton Sanjar vafot etadi va Buyuk Saljuqiylar davlati butunlay parchalanib ketadi. Xuroson hududida hokimiyat uchun o‘zaro urushlar boshlanadi.
- El-Arslon bu qulay vaziyatdan foydalanib, Xorazmni mutlaq mustaqil davlat deb e’lon qiladi va o‘z nomiga xutba o‘qittirib, tanga zarb ettira boshlaydi.
Saljuqiylar inqirozidan so‘ng, El-Arslon o‘z hududini janub va janubi-sharq hisobiga kengaytirishga kirishdi:[4]
- Xurosonga yurishlar: U Xurosondagi saljuqiy amirlar (masalan, Muayyid ay-Aba) o‘rtasidagi nizolarga faol aralashdi. Natijada Nishopur, Tus, Sabzavor va Bayhaq kabi strategik muhim shaharlar va viloyatlar Xorazmshoh ta’sir doirasiga o‘tdi yoki bevosita bo‘ysundirildi.
- Jand va Sirdaryo bo‘ylari: El-Arslon Sirdaryoning quyi oqimidagi Jand va Sig‘noq shaharlarini o‘z nazoratida saqlab qoldi. Bu hududlar ko‘chmanchi qipchoqlar hujumidan himoyalanish va shimoliy savdo yo‘llarini nazorat qilish uchun muhim poydevor edi.
El-Arslonning eng faol siyosat yuritgan yo‘nalishlaridan biri Movarounnahr (Buxoro va Samarqand) bo‘ldi.[5]
- Samarqanddagi G‘arbiy Qoraxoniylar xoqoni Chag‘rixon o‘z hududidagi harbiy-siyosiy kuch hisoblangan qarluqlarga tazyiq o‘tkazib, ularning boshliqlarini o‘ldirtiradi.
- Qarluqlar yordam so‘rab Xorazmshoh El-Arslonga murojaat qilishadi.
- 1158-yil: El-Arslon katta qo‘shin bilan Movarounnahrga bostirib kiradi. Samarqand yaqinida Qoraxoniylar xoqonini chekinishga majbur qiladi. Qoraxoniylar yordamga Qoraqitoylarni chaqirishadi. Biroq El-Arslon harbiy hiyla va muzokaralar yo‘li bilan sulh tuzishga erishadi: Qoraxoniylar qarluqlarni o‘z joylariga qaytarishga va ularning huquqlarini tiklashga majbur bo‘ladi. Bu yurish Xorazmshohning mintaqadagi obro‘sini keskin oshirib yuboradi.
Xorazmshohlar davlati kuchayib borayotgan bo‘lsa-da, Sharqiy Turkiston va Yettisuvda hukmron bo‘lgan Qoraqitoylar (G‘arbiy Liao) imperiyasiga har yili yirik miqdorda xiroj (soliq) to‘lab turishga majbur edi.[6]
- Soliqdan bosh tortish: 1160-yillarning oxiriga kelib, El-Arslon o‘zini yetarlicha kuchli his qilib, qoraqitoylarga soliq to‘lashni to‘xtatadi.
- 1172-yilgi urush: Bunga javoban Qoraqitoylar guri xoni Xorazmga qarshi ulkan qo‘shin yuboradi. El-Arslon dushmanga qarshi chiqadi, biroq Xorazm qo‘shinlarining ilg‘or qismi Amudaryo bo‘yidagi jangda mag‘lubiyatga uchraydi.
- Vafoti: Urush paytida El-Arslon og‘ir kasallikka chalinadi. U poytaxt Gurganjga qaytishga majbur bo‘ladi va 1172-yilning mart oyida (ba'zi manbalarda 7-mart) vafot etadi.
El-Arslon 16 yillik hukmronligi davomida quyidagi muhim natijalarga erishdi:[7]
- Davlat mustaqilligi: Xorazmni asriy saljuqiylar qaramligidan butunlay xalos etdi.
- Kengayish poydevori: U egallagan Xuroson yerlari va Movarounnahrdagi siyosiy ta’sir keyinchalik o‘g‘li Takashga Markaziy Osiyodagi eng yirik imperiyani tuzishga imkon berdi.
- Ichki barqarorlik: Davlat boshqaruvi va harbiy tizimni isloh qildi, bu esa poytaxt Gurganjning madaniy va iqtisodiy yuksalishiga xizmat qildi.
Uning vafotidan so‘ng o‘g‘illari Jaloliddin Sultonshoh va Alouddin Takash o‘rtasida taxt uchun shafqatsiz kurash boshlanib ketgan.[8]
- ↑ "Al-Kamil fit-tarix" / "Mukammal tarix" (Muallif: Ibn al-Asir)
- ↑ "Al-Kamil fit-tarix" / "Mukammal tarix" (Muallif: Ibn al-Asir)
- ↑ Sadriddin Ali al-Husayniy (XII-XIII asrlar) — "Axbor ad-davlat as-saljuqiya
- ↑ Alovuddin Otamalik Juvayniy (1226–1283) — "Tarixi jahongushoy"
- ↑ Alovuddin Otamalik Juvayniy (1226–1283) — "Tarixi jahongushoy"
- ↑ Alovuddin Otamalik Juvayniy (1226–1283) — "Tarixi jahongushoy"
- ↑ Alovuddin Otamalik Juvayniy (1226–1283) — "Tarixi jahongushoy"
- ↑ Tarixi Jahongushoy" (Muallif: Otamalik Juvayniy)