Kontent qismiga oʻtish

Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
2015-yilda eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklarga qarshi davolash va profilaktika choralariga muhtoj aholi soni[1].

Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar (NTDlar) — Afrika, Osiyo va Amerikaning rivojlanayotgan mintaqalaridagi kam daromadli aholi orasida keng tarqalgan turli xil tropik yuqumli kasalliklar guruhi[2]. Ular viruslar, bakteriyalar, protozoalar, parazitar chuvalchanglar hamda kanalar kabi turli qoʻzgʻatuvchilar tomonidan yuzaga keladi[3]. Ushbu kasalliklarning asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, ular global sogʻliqni saqlash siyosatida yetarli eʼtibor qozonmagan. Bu holat OIV/OITS, sil va bezgak kabi koʻproq davolash va ilmiy tadqiqotlar uchun mablagʻ ajratiladigan uchta asosiy yuqumli kasallik bilan taqqoslaganda yaqqol namoyon boʻladi[4]. Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlarida ushbu kasalliklarning umumiy taʼsiri bezgak va sil kasalliklarining taʼsiriga yaqin[5]. Bundan tashqari, eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar OIV/OITS yoki sil bilan birga uchraganda, bu kasalliklarning yanada ogʻir kechishiga sabab boʻlishi mumkin[6].

Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklarning ayrimlarini davolash nisbatan arzon hisoblanadi. Masalan, shistosomozni davolashda qoʻllaniladigan prazikvantel dorisi bir bola uchun yiliga taxminan 0,20 AQSh dollari turadi[7]. Shunga qaramay, 2010-yilda ushbu kasalliklarni nazorat qilish uchun keyingi 5–7 yil davomida 2–3 milliard AQSh dollari miqdorida mablagʻ talab etilishi taxmin qilingan[8]. Ayrim farmatsevtika kompaniyalari zarur dori vositalarini bepul yetkazib berish majburiyatini olgan. Shuningdek, ommaviy dori vositalari bilan davolash dasturlari, jumladan ommaviy gijjalarga qarshi davolash, bir qator mamlakatlarda muvaffaqiyatli amalga oshirilgan[9]. Kasalliklarning oldini olish choralari rivojlangan mamlakatlarda kengroq yoʻlga qoʻyilgan boʻlsa-da, kam daromadli hududlarda bu imkoniyatlardan hamma ham birdek foydalana olmaydi[10].

Rivojlangan mamlakatlarda eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar asosan jamiyatning eng kambagʻal qatlamiga taʼsir qiladi. Biroq bu mamlakatlarda ushbu kasalliklarning salbiy oqibatlari koʻpincha sogʻliqni saqlashning boshqa muhim muammolari soyasida qolib ketadi. Shu bilan birga, rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda aholini ushbu kasalliklar xavfi ostida qoldiradigan omillar koʻp jihatdan bir xil. Masalan, kambagʻallik oqibatida yuzaga keladigan muammolar, jumladan yetarli uy-joy sharoitining yoʻqligi, odamlarning ushbu kasalliklarni tarqatuvchi vektorlar bilan koʻproq aloqada boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin[11].

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) eʼtibordan chetda qolgan 20 ta tropik kasallikni ustuvor yoʻnalish sifatida belgilagan. Biroq, ayrim boshqa tashkilotlar NTDlar roʻyxatini boshqacha talqin qiladi. Xromoblastomikoz va boshqa chuqur mikozlar, qoʻtir va boshqa ektoparazitar kasalliklar, shuningdek ilon zaharlanishi 2017-yilda JSSTning ushbu roʻyxatiga kiritilgan[12]. Ushbu kasalliklar 149 ta mamlakatda uchraydi va 1,4 milliarddan ortiq odamga, jumladan 500 milliondan ortiq bolaga taʼsir koʻrsatadi[13]. Shuningdek, ular rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga har yili milliardlab AQSh dollari miqdorida zarar yetkazadi[14]. 2013-yilda eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar oqibatida 142 ming kishi vafot etgan boʻlsa, 1990-yilda bu koʻrsatkich 204 ming nafarni tashkil etgan[15].

Eʼtibordan chetda qolish sabablari

Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklarning ahamiyati uzoq vaqt davomida yetarlicha baholanmagan. Buning asosiy sabablaridan biri shundaki, bu kasalliklarning koʻpchiligi dastlab hech qanday alomat bermaydi va yashirin davri uzoq davom etadi[16]. Bundan tashqari, ushbu kasalliklar doimiy ravishda uchraydigan hududlar koʻpincha geografik jihatdan chekkada joylashgan boʻlib, bu ularni davolash va oldini olishni qiyinlashtiradi[17].

Ushbu kasalliklarning eʼtibordan chetda qolishiga yana uchta asosiy sabab bor. Birinchidan, ular asosan rivojlanayotgan mamlakatlarning eng kambagʻal aholisi orasida uchraydi. Ikkinchidan, soʻnggi yillarda sogʻliqni saqlash sohasidagi saʼy-harakatlar asosan OIV/OITS, sil va bezgak kasalliklarining tarqalishini kamaytirishga qaratilgan[18]. Bu uch kasallikka oʻlim koʻrsatkichlari yuqoriligi hamda jamoatchilik eʼtiborining kuchliligi sababli ancha koʻp mablagʻ va resurslar ajratiladi. Uchinchidan, eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklarni yoʻq qilish gʻoyasini faol targʻib qilayotgan xalqaro miqyosda taniqli shaxs yoki yetakchi hozircha mavjud emas[19][17].

Ijtimoiy tamgʻalanish

Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar koʻpincha ijtimoiy stigma bilan bogʻliq boʻlib, bu ularni davolash va nazorat qilishni yanada murakkablashtiradi. Sogʻliqni saqlash sohasidagi tadqiqotlarda stigma omiliga faqat soʻnggi yillarda ushbu muammoning muhim tarkibiy qismi sifatida eʼtibor qaratila boshlandi. 1960-yillardan boshlab ijtimoiy tamgʻalanish mavzusiga oid yiliga oʻrtacha bittaga yaqin ilmiy maqola chop etilgan boʻlsa, 2006-yilda ularning soni 458 taga yetgan[20].

Epidemiologiyasi

Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar dunyodagi eng kambagʻal aholining qariyb bir milliard nafariga nomutanosib darajada taʼsir koʻrsatadi. Bu kasalliklar oʻlim, nogironlik va kasallanish holatlarining ortishiga sabab boʻladi[21][22]. Mablagʻ, resurs va eʼtiborning yetishmasligi oqibatida davolash va oldini olish mumkin boʻlgan ayrim kasalliklar ham oʻlimga olib kelishi mumkin[23]. Shuningdek, siyosiy omillar, qashshoqlik va geografik sharoit eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklarni nazorat qilish dasturlarini amalga oshirishni qiyinlashtiradi[24]. Qashshoqlikni kamaytirishga qaratilgan siyosatni eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklarga qarshi kurash choralari bilan uygʻunlashtirish ushbu muammolarni bir vaqtning oʻzida hal etishga xizmat qiluvchi tarmoqlararo yondashuvni shakllantiradi[25].

Tadqiqot va ishlanmalar

Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklarga qarshi kurashish choralari kasalliklarning ekologik va ijtimoiy omillarini bartaraf etishga qaratilgan dasturlarni (masalan, kasallik tashuvchilarni nazorat qilish, ichimlik suvi sifatini yaxshilash va sanitariya sharoitlarini rivojlantirish), shuningdek kasalliklarning oldini olish va davolash maqsadida ommaviy dori vositalarini qoʻllash dasturlarini oʻz ichiga oladi. NTDlarning koʻpini davolash uchun dori vositalari mavjud boʻlib[26], ularning ayrimlari Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining asosiy dori vositalari roʻyxatiga kiritilgan[27][28]. Mavjud dori vositalari yordamida sogʻliqni saqlash va iqtisodiy sohada sezilarli yutuqlarga erishilgan boʻlsa-da[29][30][31][32], NTDlarni davolash uchun yangi dori vositalarini yaratish va tadqiq qilish hali ham dolzarb muammo boʻlib qolmoqda[33][34][35]. Farmatsevtika kompaniyalari tomonidan ishlab chiqilayotgan yangi dori nomzodlarining kamligi, avvalo, dori vositalarini yaratish xarajatlarining yuqoriligi hamda NTDlarning asosan dunyoning kam daromadli mamlakatlarida keng tarqalganligi bilan izohlanadi[36][34]. Bundan tashqari, dori vositalarini tarqatish va sotish infratuzilmasining sustligi hamda intellektual mulk huquqlarini himoya qilish bilan bogʻliq muammolar ham ushbu sohaga investitsiya kiritishni cheklovchi omillar hisoblanadi[32]. Shunga qaramay, hukumatlar, xayriya jamgʻarmalari, farmatsevtika kompaniyalari, ilmiy muassasalar va nodavlat notijorat tashkilotlari NTDlar boʻyicha tadqiqot va ishlanmalarni rivojlantirish, mavjud muammolarni bartaraf etish hamda yangi davolash usullarini yaratish yoʻlida hamkorlik qilmoqda[37]. Bunday tashabbuslar qatoriga davlat va xususiy sektor hamkorligi, ilmiy-tadqiqot salohiyatini rivojlantirish, dori vositalarini tasdiqlash jarayonini tezlashtiruvchi ustuvor vaucherlar, ochiq ilmiy hamkorlik hamda NTDlarga oid xalqaro boshqaruv tizimlarini muvofiqlashtirish kiradi.

Tarixi

1977-yilda amerikalik tadqiqotchi Kenneth S. Warren hozirda eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar deb ataladigan tushunchani ilgari surgan[38].

2005-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining yuqori martabali xodimi Lorenzo Savioli Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining „Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklarni nazorat qilish departamenti“ direktori etib tayinlangan[39].

Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar haqidagi taʼrifi haddan tashqari tor ekani uchun tanqid qilingan hamda epistemik adolatsizlik (bilimlarni yaratish va eʼtirof etishdagi adolatsizlik)ning bir koʻrinishi sifatida baholangan[40][41].

Manbalar

  1. ↑ Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. „Measuring progress towards the Sustainable Development Goals.“ SDG-Tracker.org, website (2018).
  2. ↑ "What constitutes a neglected tropical disease?". PLOS Neglected Tropical Diseases 14 (1). January 2020. doi:10.1371/journal.pntd.0008001. PMID 31999732. PMC 6991948. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6991948. 
  3. ↑ Yirgu, Robel; Middleton, Jo; Fekadu, Abebaw; Cassell, Jackie A; Tesfaye, Abraham; Jones, Christopher Iain; Bremner, Stephen; Enbiale, Wendemagegn et al. (October 2023). "Scabies in the Amhara region of northern Ethiopia: a cross-sectional study of prevalence, determinants, clinical presentation and community knowledge" (en). BMJ Open 13 (10). doi:10.1136/bmjopen-2023-075038. ISSN 2044-6055. PMID 37880172. PMC 10603513. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=10603513. 
  4. ↑ "NTDs V.2.0: 'blue marble health' – neglected tropical disease control and elimination in a shifting health policy landscape". PLOS Neglected Tropical Diseases 7 (11). November 2013. doi:10.1371/journal.pntd.0002570. PMID 24278496. PMC 3836998. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3836998. 
  5. ↑ "Neglected tropical diseases in sub-Saharan Africa: review of their prevalence, distribution, and disease burden". PLOS Neglected Tropical Diseases 3 (8). August 2009. doi:10.1371/journal.pntd.0000412. PMID 19707588. PMC 2727001. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2727001. 
  6. ↑ Mike Shanahan. „Beat neglected diseases to fight HIV, TB and malaria“. SciDev.Net (2006-yil 31-yanvar). 2006-yil 19-mayda asl nusxadan arxivlangan.
  7. ↑ Silberner, Joanne „Making the Case to Fight Schistosomiasis“. NPR.org. National Public Radio (2007-yil 12-mart). 2008-yil 10-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 1-dekabr.
  8. ↑ "A plan to defeat neglected tropical diseases". Scientific American 302 (1): 90–4, 96. January 2010. doi:10.1038/scientificamerican0110-90. PMID 20063641. http://www.scientificamerican.com/article/a-plan-to-defeat-neglected-tropical-diseases/. 
  9. ↑ "Oral drug therapy for multiple neglected tropical diseases: a systematic review". JAMA 298 (16): 1911–24. October 2007. doi:10.1001/jama.298.16.1911. PMID 17954542. 
  10. ↑ "Neglected diseases amid wealth in the United States and Europe". Health Affairs 28 (6): 1720–5. 2009-11-01. doi:10.1377/hlthaff.28.6.1720. PMID 19887412. https://archive.org/details/sim_health-affairs_november-december-2009_28_6/page/1720. "... the rates of toxocariasis, trichomoniasis, and other neglected infections are approximately the same in the United States as they are in Nigeria." 
  11. ↑ "Fighting neglected tropical diseases in the southern United States". BMJ 345. September 2012. doi:10.1136/bmj.e6112. PMID 22977143. http://www.bakerinstitute.org/media/files/Research/6e0a9ec2/HPF-pub-HotezBMJ-091312.pdf. 
  12. ↑ ((Control of Neglected Tropical Diseases WHO Team)). „Neglected tropical diseases: Q&A“ (en). World Health Organization (2023-yil 16-yanvar). 2023-yil 5-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 13-dekabr.
  13. ↑ „DNDi – Best Science for the Most Neglected“. www.dndi.org. 2018-yil 13-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 5-may.
  14. ↑ „Department of Control of Neglected Tropical Diseases: What we do“. World Health Organization. 2017-yil 20-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 5-may.
  15. ↑ ((GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators)) (January 2015). "Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013". Lancet 385 (9963): 117–171. doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2. PMID 25530442. PMC 4340604. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4340604. 
  16. ↑ "The global burden of neglected tropical diseases". Public Health 126 (3): 233–236. March 2012. doi:10.1016/j.puhe.2011.11.015. PMID 22325616. 
  17. ↑ 17,0 17,1 „The neglected tropical diseases: the ancient afflictions of stigma and poverty and the prospects for their control and elimination“, Hot Topics in Infection and Immunity in Children III, Advances in Experimental Medicine and Biology, 2006-01-01 — 23–33-bet. DOI:10.1007/0-387-33026-7_3. ISBN 978-0-387-31783-0. 
  18. ↑ "Neglected tropical diseases". British Medical Bulletin 93 (1): 179–200. 2010. doi:10.1093/bmb/ldp046. PMID 20007668. 
  19. ↑ "Bringing neglected tropical diseases into the spotlight". Trends in Parasitology 26 (9): 421–3. September 2010. doi:10.1016/j.pt.2010.06.002. PMID 20591739. 
  20. ↑ "Stigma and the social burden of neglected tropical diseases". PLOS Neglected Tropical Diseases 2 (5). May 2008. doi:10.1371/journal.pntd.0000237. PMID 18478049. PMC 2359851. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2359851. 
  21. ↑ "Organization of oversight for integrated control of neglected tropical diseases within Ministries of Health". PLOS Neglected Tropical Diseases 12 (11). November 2018. doi:10.1371/journal.pntd.0006929. PMID 30462639. PMC 6281257. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6281257. 
  22. ↑ "The burden of Neglected Tropical Diseases in Brazil, 1990–2016: A subnational analysis from the Global Burden of Disease Study 2016". PLOS Neglected Tropical Diseases 12 (6). June 2018. doi:10.1371/journal.pntd.0006559. PMID 29864133. PMC 6013251. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6013251. 
  23. ↑ "Challenges in modeling complexity of neglected tropical diseases: a review of dynamics of visceral leishmaniasis in resource limited settings". Emerging Themes in Epidemiology 14 (1). December 2017. doi:10.1186/s12982-017-0065-3. PMID 28936226. PMC 5604165. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5604165. 
  24. ↑ "Organization of oversight for integrated control of neglected tropical diseases within Ministries of Health". PLOS Neglected Tropical Diseases 12 (11). November 2018. doi:10.1371/journal.pntd.0006929. PMID 30462639. PMC 6281257. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6281257. 
  25. ↑ "Organization of oversight for integrated control of neglected tropical diseases within Ministries of Health". PLOS Neglected Tropical Diseases 12 (11). November 2018. doi:10.1371/journal.pntd.0006929. PMID 30462639. PMC 6281257. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6281257. 
  26. ↑ Reddy M, Gill SS, Kalkar SR, Wu W, Anderson PJ, Rochon PA. „Oral drug therapy for multiple neglected tropical diseases: a systematic review“. JAMA 2007 Oct 24;298(16):1911-1924.
  27. ↑ Trouiller P, Olliaro P, Torreele E, Orbinski J, Laing R, Ford N. „Drug development for neglected diseases: a deficient market and a public-health policy failure“. Lancet 2002 Jun 22;359(9324):2188-2194.
  28. ↑ Cohen J, Dibner MS, Wilson A. „Development of and access to products for neglected diseases“. PLoS One 2010 May 12;5(5):e10610.
  29. ↑ Conteh L, Engels T, Molyneux DH. „Socioeconomic aspects of neglected tropical diseases“. Lancet 2010 Jan 16;375(9710):239-247.
  30. ↑ Chu BK, Hooper PJ, Bradley MH, McFarland DA, Ottesen EA. „The economic benefits resulting from the first 8 years of the Global Programme to Eliminate Lymphatic Filariasis“ (2000–2007). PLoS Negl Trop Dis. 2010 Jun 1;4(6):e708.
  31. ↑ Merck Mectizan Drug Donation Program https://www.mectizan.org/
  32. ↑ 32,0 32,1 Villa S, Compagni A, Reich MR. (January–March 2009) „Orphan drug legislation: lessons for neglected tropical diseases“. Int J Health Plann Manage 24(1):27-42.
  33. ↑ Trouiller P, Olliaro P, Torreele E, Orbinski J, Laing R, Ford N. „Drug development for neglected diseases: a deficient market and a public-health policy failure“. Lancet 2002 Jun 22;359(9324):2188-2194.
  34. ↑ 34,0 34,1 Trouiller P, Torreele E, Olliaro P, White N, Foster S, Wirth D, et al. (Nov 2001). „Drugs for neglected diseases: a failure of the market and a public health failure?“ Trop Med Int Health6(11):945-951.
  35. ↑ Chirac P, Torreele E. (May 2006). „Global framework on essential health R&D“. Lancet. 13;367(9522):1560-1561.
  36. ↑ Bethony JM, Cole RN, Guo X, Kamhawi S, Lightowlers MW, Loukas A, et al. „Vaccines to combat the neglected tropical diseases“. Immunol Rev 2011 Jan;239(1):237-270.
  37. ↑ Liese B, Rosenberg M, Schratz A. „Programmes, partnerships, and governance for elimination and control of neglected tropical diseases“. Lancet 2010 Jan 2;375(9708):67-76.
  38. ↑ "Ken Warren and the Rockefeller Foundation's great neglected diseases network, 1978–1988: the transformation of tropical and global medicine". Molecular Medicine 20 (Suppl 1): S24-30. December 2014. doi:10.2119/molmed.2014.00221. PMID 25549230. PMC 4374516. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4374516. 
  39. ↑ „WHO | Dr. Lorenzo Savioli“. www.who.int. 2008-yil 15-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 15-yanvar.
  40. ↑ Bhaumik, Soumyadeep (2024-12-31). "On the nature and structure of epistemic injustice in the neglected tropical disease knowledge ecosystem" (en). PLOS Neglected Tropical Diseases 18 (12). doi:10.1371/journal.pntd.0012781. ISSN 1935-2735. PMID 39739949. PMC 11687857. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=11687857. 
  41. ↑ Bhaumik, Soumyadeep; Zwi, Anthony B.; Norton, Robyn; Jagnoor, Jagnoor (2023-08-01). "How and why snakebite became a global health priority: a policy analysis" (en). BMJ Global Health 8 (8). doi:10.1136/bmjgh-2023-011923. ISSN 2059-7908. PMID 37604596. PMC 10445399. https://gh.bmj.com/content/8/8/e011923. 

Havolalar

Vikiomborda „Eʼtibordan chetda qolgan tropik kasalliklar“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Eʼtibordan_chetda_qolgan_tropik_kasalliklar&oldid=428366" dan olindi