Допплер эффекти

Допплер эффекти - кузатувчи (қабул қилувчи) га нисбатан нурланиш манбасининг ҳаракати туфайли кузатувчи (қабул қилувчи) томонидан қабул қилинадиган нурланиш частотасининг ва шунга мос равишда тўлқин узунлигининг ўзгариши [1] . Эффект австриялик физик Кристиан Допплер шарафига номланган.
Допплер эффектининг сабаби шундаки, тўлқин манбаи кузатувчи томон ҳаракат қилганда, ҳар бир кетма-кет тўлқин тепаси кузатувчига олдинги тўлқин чўққисига қараганда яқинроқ позициядан чиқади [2][3] . Шундай қилиб, ҳар бир кейинги тўлқин кузатувчига олдинги тўлқинга қараганда бир оз камроқ вақт керак бўлади. Шундай қилиб, кузатувчига кетма-кет тўлқин чўққилари келиши орасидаги вақт қисқаради, бу частотанинг ошишига олиб келади.
Кашфиёт тарихи
Сувдаги тўлқинларни ўз кузатишларига асосланиб, Допплер шунга ўхшаш ҳодисалар бошқа тўлқинлар билан ҳавода содир бўлишини таклиф қилди. Тўлқинлар назариясига асосланиб, 1842 йилда у ёруғлик манбасининг кузатувчига яқинлашиши кузатилган частотани оширади, масофа эса уни камайтиради, деган хулосага келди (" Оф тҳе Cолоред Лигҳт оф Доубле Старс анд Cертаин Отҳер Старс ин тҳе Ҳеавенс (ингл. мақоласи "). Допплер кузатувчи томонидан қабул қилинган товуш ва ёруғлик тебранишлари частотасининг тўлқинлар манбаи ва кузатувчининг бир-бирига нисбатан ҳаракат тезлиги ва йўналишига боғлиқлигини назарий жиҳатдан асослади. Кейинчалик бу ҳодиса унинг номи билан аталган.
Доплер ушбу принципни астрономияда қўллаган ва акустик ва оптик ҳодисалар ўртасида параллел бўлган. Унинг фикрича, барча юлдузлар оқ нур чиқаради, аммо уларнинг ерга ёки ердан ҳаракатланиши туфайли ранг ўзгаради (Доплер томонидан кўриб чиқилган иккилик юлдузлар учун бу таъсир жуда кичик). Ўша пайтдаги асбоб-ускуналар билан ранг ўзгаришини кузатиш имконсиз бўлса-да, товуш назарияси 1845 йилдаёқ синовдан ўтган. Фақатгина спектрал таҳлилнинг кашф этилиши оптикадаги таъсирни экспериментал текширишга имкон берди.
Допплер нашрининг танқиди
Танқиднинг асосий сабаби, мақоланинг экспериментал далиллари йўқлиги ва фақат назарий бўлганлиги эди. Унинг назариясининг умумий изоҳи ва овоз учун тақдим этган қўллаб-қувватловчи расмлари тўғри бўлса-да, юлдуз рангининг ўзгариши ҳақидаги тушунтиришлар ва тўққизта қўллаб-қувватловчи далиллар тўғри эмас эди. Хато барча юлдузлар оқ ёруғлик чиқаради деган нотўғри тушунчадан юзага келган ва Допплер, афтидан, инфрақизил ( W. Ҳерсчел, 1800) ва ултрабинафша нурланиш ( И. Риттер, 1801) кашфиёти ҳақида билмаган [4] .
1850 йилга келиб Допплер эффекти товуш учун экспериментал равишда тасдиқланган бўлса-да, унинг назарий асослари Жозеф Пецвал томонидан қўзғатилган қизғин баҳс-мунозараларни келтириб чиқарди. Пецвалнинг асосий эътирозлари олий математиканинг ролини бўрттиришга асосланган эди. У Допплер назариясига 1852-йил 15-январда Фанлар академиясининг йиғилишида тақдим этилган “Тўлқинлар ҳаракатининг асосий тамойиллари: тўлқин узунлигининг сақланиш қонуни” номли мақоласи билан жавоб берди. Унда у назария бор-йўғи 8 саҳифада чоп этилса ва оддий тенгламалардан фойдаланилса, унинг қимматли бўлиши мумкин эмаслигини таъкидлаган. Пецвал ўз эътирозларида кузатувчи ва манба ҳаракати ва муҳитнинг ҳаракатини, иккита мутлақо бошқа ҳолатларини аралаштириб юборди. Оҳирги ҳолатда, Допплер назариясига кўра, частота ўзгармайди [4] .

Экспериментал текшириш
1845 йилда Утрехтлик голландиялик метеоролог Кристофер Хенрик Диэдерик Буижс-Баллот Утрехт ва Амстердам ўртасидаги темир йўлда товуш учун Допплер эффектини тасдиқлади. Ўша пайтда соатига 40 миля (64 км/соат) ақл бовар қилмайдиган тезликка эришган локомотив бир гуруҳ карнайчилар билан очиқ вагонни тортиб олди. Вагоннинг ҳаракат вақтида узоқлашиши ва яқинлашишини, Баллот оҳанг ўзгаришига қулоқ тутди. Худди шу йили Допплер иккита трубачилар гуруҳи ёрдамида тажриба ўтказди, улардан бири станциядан узоқлашди, иккинчиси эса ҳаракациз қолди. У тасдиқладики, оркестрлар битта нотани ўйнаганда, улар диссонансда бўлишади. 1846 йилда у ўз назариясининг қайта кўриб чиқилган версиясини нашр этди, унда у манба ҳаракатини ҳам, кузатувчининг ҳаракатини ҳам кўриб чиқди. Кейинчалик, 1848 йилда франсуз физиги Арманд Физо Допплер ишини умумлаштириб, ўз назариясини ёруғликка кенгайтирди (осмон жисмлари спектрларидаги чизиқлар силжишини ҳисоблаб чиқди) . 1860 йилда Эрнст Мах юлдузнинг ўзи билан боғлиқ бўлган юлдузлар спектрларидаги ютилиш чизиқлари Допплер эффектини кўрсатиши кераклигини башорат қилди ва бу эрдан келиб чиққан спектрларда Допплер эффектини кўрсатмайдиган ютилиш чизиқлари ҳам мавжуд. Биринчи тегишли кузатув 1868 йилда Уилям Ҳуггинс томонидан қилинган [5] .
Ёруғлик тўлқинлари учун Допплер формулаларининг тўғридан-тўғри тасдиғи 1871 йилда Г. Вогел томонидан қуёш экваторининг қарама-қарши қирраларидан олинган спектрлардаги Фраунгофер чизиқларининг позицияларини солиштириш орқали олинган. Ўлчанган қийматларидан ҳисобланган қирраларнинг нисбий тезлиги Г. Вогел спектрал интерваллари қуёш доғларининг силжишидан ҳисобланган тезликка яқин бўлиб чиқди .

[[:Филе:|]]
[[Филе:|220пх|ноиcон|алт=]]
|
|
| Файлга мурожаат этишда муаммо борми? Қаранг: Медиа. | |
Ҳодисанинг моҳияти
Допплер эффекти сирена ёқилган ҳолда кузатувчи ёнидан автомобил ўтганда амалда кузатиш осон. Айтайлик, сирена маълум бир оҳанг беради ва у ўзгармайди. Машина кузатувчига нисбатан ҳаракат қилмаса, у сирена чиқарадиган оҳангни аниқ эшитади. Аммо агар машина кузатувчига яқинлашса, у ҳолда товуш тўлқинларининг частотаси ортади ва кузатувчи сирена чиқарадигандан баландроқ оҳангни эшитади. Ўша пайтда, машина кузатувчининг ёнидан ўтиб кетганда, у сирена чиқарадиган оҳангни эшитади. Ва машина узоқроққа кеца ва яқинлашгандан кўра узоқлашса, кузатувчи товуш тўлқинларининг паст частотаси туфайли пастроқ оҳангни эшитади.
Ҳар қандай муҳитда тарқаладиган тўлқинлар (масалан, товуш ) учун манба ва тўлқин қабул қилувчининг ушбу муҳитга нисбатан ҳаракатини ҳисобга олиш керак. Тарқалиши учун муҳит керак бўлмаган электромагнит тўлқинлар учун (масалан, ёруғлик ), вакуумда фақат манба ва қабул қилувчининг нисбий ҳаракати муҳимдир [6] .
Зарядланган заррачанинг релативистик тезлик билан муҳитда ҳаракатланиши ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бундай ҳолда, Черенков нурланиши лаборатория тизимида рўйхатга олинади, бу Допплер эффекти билан бевосита боғлиқ.
Релятивистик Допплер эффекти иккита сабабга кўра юзага келади:Андоза:Формула
Релятивистик Допплер эффекти
Электромагнит тўлқинларнинг (ёки бошқа массасиз зарраларнинг) вакуумда тарқалишида частота формуласи махсус нисбийлик тенгламаларидан келиб чиқади. Электромагнит тўлқинларнинг тарқалиши моддий муҳитни талаб қилмагани учун биз фақат манба ва кузатувчининг нисбий тезлигини ҳисобга олишимиз мумкин [7]Андоза:ФормулаАндоза:Формулабу ерда ёруғлик тезлиги, - манбанинг қабул қилувчига (кузатувчига) нисбатан тезлиги; бу қабул қилувчига йўналиш ва қабул қилувчи мос йўналишдаги тезлик вектори орасидаги бурчак. Агар манба кузатувчидан узоқлашаётган бўлса, унда , агар яқинлашаётган бўлса, унда . Агар иккинчи даражали кичик в/c ни эътиборсиз қолдирсак, релятивистик формула классик Допплер эффектига тушади.
Охирги омил тўлқин вектори ва манба тезлиги ўртасидаги бурчак бўлганда, кўндаланг Допплер эффектига олиб келади, қачонки тўлқин вектори билан манба тезлиги орасидаги бурчак шу қийматга тенг бўлганда . Бундай ҳолда, частотанинг ўзгариши классик аналогга эга бўлмаган соф релативистик эффектдир.
- манба ва қабул қилувчининг нисбий ҳаракати билан частота ўзгаришининг классик аналоги;
- релятивистик вақт секинлашиши.
Тескари Допплер эффекти
1967 йилда Виктор Веселаго манфий синиш кўрсаткичи бўлган муҳитда тескари Допплер эффекти эҳтимолини назарий жиҳатдан олдиндан айтди. Бундай муҳитда Допплер силжиши содир бўлади, бу одатий Допплер частотасининг силжишига қарама-қарши белгига эга. Ушбу таъсирни аниқлашга имкон берадиган биринчи тажриба 2003 йилда Бристолда ( Буюк Британия ) Найжел Седдон ва Тревор Беарпарк томонидан чизиқли бўлмаган узатиш линиясига асосланган ҳолда амалга оширилди [8] . Яқинда тескари Допплер эффекти кенгроқ метаматериаллар синфида кузатилди.
Допплер эффектини кузатиш
Ҳодиса ҳар қандай тўлқинлар ва заррачалар оқимига хос бўлганлиги сабабли, уни товуш учун кузатиш жуда осон. Овоз тебранишларининг частотаси қулоқ томонидан товуш баландлиги сифатида қабул қилинади. Тез ҳаракатланувчи машина ёки поэзд сизнинг ёнингиздан ўтиб, овоз чиқарадиган, масалан, сирена ёки шунчаки овозли сигнал берадиган вазиятни кутиш керак. Машина сизга яқинлашганда, овоз баландлиги баландроқ бўлишини, кейин машина сизга яқин бўлганда, у кескин пасайиб кетишини, кейин эса узоқлашаётганда машина пастроқ нотада сигнал беришини эшитасиз.
Қўлланилиши
Допплер эффекти коинотнинг бошланиши ҳақидаги замонавий назарияларнинг ажралмас қисмидир ( Катта портлаш ва қизил силжиш ). Бу принцип юлдузларнинг кўриш чизиғи бўйлаб ҳаракатланиш тезлигини (кузатувчига яқинлашиш ёки ундан узоқлашиш) ва уларнинг ўқ атрофида айланишини, сайёраларнинг айланиш параметрларини, Сатурн ҳалқаларини ўлчаш учун астрономияда кўплаб иловаларни олди. Бу уларнинг тузилишини такомиллаштиришга имкон берди), қуёш фотосферасидаги турбулент оқимлар, сунъий йўлдош траэкториялари, термоядровий реакцияларни бошқариш, сўнгра физика ва технологиянинг турли соҳаларида ( об-ҳаво прогнозида, аэронавигация ва радарларда ) йўл полицияси ). Допплер эффекти замонавий тиббиётда кенг қўлланилган: кўплаб ултратовуш диагностика асбоблари унга асосланган. Қўлланишининг асосий йўналишлари:
- Допплер радари - обектдан акс эттирилган сигнал частотасининг ўзгаришини ўлчайдиган радар . Частотанинг ўзгаришидан обект тезлигининг радиал компоненти ҳисобланади (тезликнинг обект ва радар орқали ўтадиган тўғри чизиққа проексияси). Допплер радарлари турли соҳаларда қўлланилиши мумкин: самолётлар, кемалар, автомобиллар, гидрометеорлар (масалан, булутлар), денгиз ва дарё оқимлари, шунингдек бошқа обектлар тезлигини аниқлаш учун.
тҳумб|200х200пх| Допплер эффекти ёрдамида Ернинг Қуёш атрофида айланишини исботлаш.
- Астрономия:
- Спектрнинг чизиқларини силжитиш орқали юлдузлар, галактикалар ва бошқа осмон жисмлари ҳаракатининг радиал тезлиги аниқланади. Астрономияда осмон жисмларининг радиал тезлигини радиал тезлик деб аташ одатий ҳолдир. Допплер эффекти ёрдамида уларнинг радиал тезлиги самовий жисмларнинг спектридан аниқланади. Ёруғлик тебранишларининг тўлқин узунликларининг ўзгариши, манба спектридаги барча спектрал чизиқлар, агар унинг радиал тезлиги кузатувчидан узоқроққа ( қизил силжиш ) йўналтирилган бўлса, узоқ тўлқинлар томон силжийди ва қисқа бўлса, узоқ тўлқинларга силжийди. радиал тезликнинг йўналиши кузатувчи томон ( бинафша силжиши ). Агар манба тезлиги ёруғлик тезлигига нисбатан кичик бўлса (~ 300 000 км / с), у ҳолда релативистик бўлмаган яқинлашувда радиал тезлик ёруғлик тезлигини ҳар қандай спектрал чизиқнинг тўлқин узунлиги ўзгаришига кўпайтирилади ва унга бўлинади.
- Спектрал чизиқларнинг кенглигини ошириш орқали юлдузлар фотосфераси ҳароратини ўлчаш мумкин. Ҳароратнинг ошиши билан чизиқларнинг кенгайиши газдаги нурлантирувчи ёки ютувчи атомларнинг хаотик термал ҳаракати тезлигининг ошиши билан боғлиқ.
- Суюқлик ёки газ оқими тезлигини контакциз ўлчаш. Допплер эффекти суюқлик ва газларнинг оқим тезлигини ўлчайди. Ушбу усулнинг афзаллиги шундаки, датчикларни тўғридан-тўғри оқимга жойлаштириш шарт эмас. Тезлик ултратовуш ёки оптик нурланиш тўлқинларининг тарқалиши билан аниқланади ( Оптик оқим ўлчагичлар ) муҳитнинг бир хил бўлмаган жойларига ( суспензия зарралари, асосий оқим билан аралашмайдиган суюқлик томчилари, суюқликдаги газ пуфакчалари).

Қуёшга о'хшаш спектрал турдаги чекинаётган юлдуз спектридаги спектрал ютилиш чизиқларининг қизил силжиши . Таққослаш учун, Қуёшнинг спектри чап томонда кўрсатилган. - Хавфсизлик сигналлари . Ҳаракатланувчи обектларни аниқлаш учун.
- Координаталарнинг таърифи . Cоспас-Сарсат сунъий йўлдош тизимида ердаги фавқулодда узатувчининг координаталари сунъий йўлдош томонидан Допплер эффекти ёрдамида ундан олинган радио сигналидан аниқланади.
- Глобал жойлашишни аниқлаш тизимлари ГПС ва ГЛОНАСС.
Санъат ва маданият
- Илмий-фантастик адабиётларда космик кемаларнинг (юлдузли кемаларнинг) гиперкосмик парвозларини амалга оширишда кўпинча тилга олинади.
- "Катта портлаш назарияси" америкалик комедия телесериалининг 1-мавсумининг 6-қисмида доктор Шелдон Купер Хеллоуин байрамига боради, бунинг учун у Допплер эффектини акс эттирувчи костюм кийган. Бироқ, ҳозир бўлганларнинг барчаси (дўстлардан ташқари) уни зебра деб ўйлайди.
- Ҳалф-Лифе компютер ўйинига қўшимчалардан бири Блуэ Шифт ( кўк силжиш ) деб номланади, бу ноаниқ (у ушбу мақолада тасвирланган илмий маънога ҳам эга ва уни "кўк силжиш " деб ҳам таржима қилиш мумкин. соқчиларнинг кўк формасига ишора, улардан бири бош қаҳрамон ).
- Тҳе Алгоритҳм Тҳе Допплер Эффеcт албомига эга.
- Кореянинг Бангтан Бойс мусиқий гуруҳининг "ДНК" қўшиғи учун видеонинг бошида Допплер эффекти формуласи пайдо бўлади, саҳнанинг ўзи эса унинг соддалаштирилган тасвиридир. Бу доимий равишда гуруҳнинг клиплари ҳақида назария қилиб юрадиган мухлислар учун ҳазилдан бошқа нарса эмас.
Шунингдек
- Черенков эффекти
- допплерометр
- Допплер усули
- допплерография
- Қизил силжиш
- товуш тўсиғи
Эслатмалар
- ↑ Гиордано, Ничолас. Cоллеге Пҳйсиcс: Реасонинг анд Релатионшипс. Андоза:Нп3, 2009 — 421—424-бет. ИСБН 978-0534424718.
- ↑ Поссел, Маркус „Wавес, мотион анд фреқуэнcй: тҳе Допплер эффеcт“. Эинстеин Онлине, Вол. 5. Мах Планcк Институте фор Гравитатионал Пҳйсиcс, Поцдам, Германй (2017). 2017-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 4-сентябр.
- ↑ Ҳендерсон, Том „Тҳе Допплер Эффеcт – Лессон 3, Wавес“. Пҳйсиcс туториал. Тҳе Пҳйсиcс Cлассроом (2017). Қаралди: 2017-йил 4-сентябр.
- ↑ 4,0 4,1 А.Эден 1992.
- ↑ Лауэ М.. История физики. Москва: ГИТТЛ, 1956.
- ↑ При распространении света в среде, его скорость зависит от скорости движения этой среды. См. опыт Физо.
- ↑ „Эффект Доплера в теории относительности“. 2012-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 6-июн.
- ↑ Козйрев, Алехандер Б.; ван дер Wеиде, Даниэл W. (2005). "Эхпланатион оф тҳе Инверсе Допплер Эффеcт Обсервед ин Нонлинеар Трансмиссион Линес". Пҳйсиcал Ревиэw Леттерс 94 (20): 203902. дои:10.1103/ПҳйсРевЛетт.94.203902. ПМИД 16090248.
Ҳаволалар
- Эден А.. Тҳе Сеарч фор Чристиан Допплер. Спрингер-Верлаг Wиэн, 1992. ИСБН 3211823670.
