Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Doppler effekti: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
[[Fayl:Doppler_effect.jpg|thumb|200x200px| To'lqinlarning manbai chapga siljiydi. Keyin to'lqinlarning chastotasi chapda yuqori (ko'proq), o'ngda esa pastroq (kamroq) bo'ladi. Boshqacha qilib aytganda, agar to'lqin manbai chiqaradigan to'lqinlarni quvub yetsa, u holda to'lqin uzunligi kamayadi. Agar u uzoqlashsa, to'lqin uzunligi ortadi.]]
[[Fayl:Doppler_effect.jpg|thumb|200x200px| To'lqinlarning manbai chapga siljiydi. Keyin to'lqinlarning chastotasi chapda yuqori (ko'proq), o'ngda esa pastroq (kamroq) bo'ladi. Boshqacha qilib aytganda, agar to'lqin manbai chiqaradigan to'lqinlarni quvub yetsa, u holda to'lqin uzunligi kamayadi. Agar u uzoqlashsa, to'lqin uzunligi ortadi.]]
'''Doppler effekti''' - kuzatuvchi (qabul qiluvchi) ga nisbatan nurlanish manbasining harakati tufayli kuzatuvchi (qabul qiluvchi) tomonidan qabul qilinadigan [[Toʻlqinlar|nurlanish]] [[Chastota|chastotasining]] va shunga mos ravishda [[Toʻlqin uzunligi|to'lqin uzunligining]] o'zgarishi <ref name="Giordano">{{Kitob manbasi/Ruscha|заглавие=College Physics: Reasoning and Relationships|издательство={{Нп3|Cengage|Cengage Learning|en|Cengage}}|страницы=421—424|ссылка=https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424|isbn=978-0534424718|автор=Giordano, Nicholas|год=2009}}</ref> . Effekt avstriyalik fizik Kristian Doppler sharafiga nomlangan.
'''Doppler effekti''' - kuzatuvchi (qabul qiluvchi) ga nisbatan nurlanish manbasining harakati tufayli kuzatuvchi (qabul qiluvchi) tomonidan qabul qilinadigan [[Toʻlqinlar|nurlanish]] [[Chastota|chastotasining]] va shunga mos ravishda [[Toʻlqin uzunligi|toʻlqin uzunligining]] oʻzgarishi <ref name="Giordano">{{Kitob manbasi/Ruscha|заглавие=College Physics: Reasoning and Relationships|издательство={{Нп3|Cengage|Cengage Learning|en|Cengage}}|страницы=421—424|ссылка=https://books.google.com/books?id=BwistUlpZ7cC&pg=PA424|isbn=978-0534424718|автор=Giordano, Nicholas|год=2009}}</ref> . Effekt avstriyalik fizik Kristian Doppler sharafiga nomlangan.


Doppler effektining  sababi shundaki, to'lqin manbai kuzatuvchi tomon harakat qilganda, har bir ketma-ket to'lqin tepasi kuzatuvchiga oldingi to'lqin cho'qqisiga qaraganda yaqinroq pozitsiyadan chiqadi <ref name="Possel">{{Veb manbasi |familiya=Possel |ism=Markus |sarlavha=Waves, motion and frequency: the Doppler effect |ish=Einstein Online, Vol. 5 |nashriyot=Max Planck Institute for Gravitational Physics, Potsdam, Germany |sana=2017 |url=http://www.einstein-online.info/spotlights/doppler |format= |doi= |qaralgan sana=2017-09-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170914003837/http://www.einstein-online.info/spotlights/doppler |arxivsana=2017-09-14}}</ref><ref name="Henderson">{{Veb manbasi |familiya=Henderson |ism=Tom |sarlavha=The Doppler Effect – Lesson 3, Waves |ish=Physics tutorial |nashriyot=The Physics Classroom |sana=2017 |url=http://www.physicsclassroom.com/class/waves/Lesson-3/The-Doppler-Effect |format= |doi= |qaralgan sana=2017-09-04}}</ref> . Shunday qilib, har bir keyingi to'lqin kuzatuvchiga oldingi to'lqinga qaraganda bir oz kamroq vaqt kerak bo'ladi. Shunday qilib, kuzatuvchiga ketma-ket to'lqin cho'qqilari kelishi orasidagi vaqt qisqaradi, bu chastotaning oshishiga olib keladi.
Doppler effektining  sababi shundaki, toʻlqin manbai kuzatuvchi tomon harakat qilganda, har bir ketma-ket toʻlqin tepasi kuzatuvchiga oldingi toʻlqin choʻqqisiga qaraganda yaqinroq pozitsiyadan chiqadi <ref name="Possel">{{Veb manbasi |familiya=Possel |ism=Markus |sarlavha=Waves, motion and frequency: the Doppler effect |ish=Einstein Online, Vol. 5 |nashriyot=Max Planck Institute for Gravitational Physics, Potsdam, Germany |sana=2017 |url=http://www.einstein-online.info/spotlights/doppler |format= |doi= |qaralgan sana=2017-09-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170914003837/http://www.einstein-online.info/spotlights/doppler |arxivsana=2017-09-14}}</ref><ref name="Henderson">{{Veb manbasi |familiya=Henderson |ism=Tom |sarlavha=The Doppler Effect – Lesson 3, Waves |ish=Physics tutorial |nashriyot=The Physics Classroom |sana=2017 |url=http://www.physicsclassroom.com/class/waves/Lesson-3/The-Doppler-Effect |format= |doi= |qaralgan sana=2017-09-04}}</ref> . Shunday qilib, har bir keyingi toʻlqin kuzatuvchiga oldingi toʻlqinga qaraganda bir oz kamroq vaqt kerak boʻladi. Shunday qilib, kuzatuvchiga ketma-ket toʻlqin choʻqqilari kelishi orasidagi vaqt qisqaradi, bu chastotaning oshishiga olib keladi.


== Kashfiyot tarixi ==
== Kashfiyot tarixi ==
Suvdagi to'lqinlarni o'z kuzatishlariga asoslanib, Doppler shunga o'xshash hodisalar boshqa to'lqinlar bilan havoda sodir bo'lishini taklif qildi. To'lqinlar nazariyasiga asoslanib, 1842 yilda u yorug'lik manbasining kuzatuvchiga yaqinlashishi kuzatilgan chastotani oshiradi, masofa esa uni kamaytiradi, degan xulosaga keldi (" Of the Colored Light of Double Stars and Certain Other Stars in the Heavens (ingl. maqolasi<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span> "). Doppler kuzatuvchi tomonidan qabul qilingan tovush va yorug'lik tebranishlari chastotasining to'lqinlar manbai va kuzatuvchining bir-biriga nisbatan harakat tezligi va yo'nalishiga bog'liqligini nazariy jihatdan asosladi. Keyinchalik bu hodisa uning nomi bilan atalgan.
Suvdagi toʻlqinlarni oʻz kuzatishlariga asoslanib, Doppler shunga oʻxshash hodisalar boshqa toʻlqinlar bilan havoda sodir boʻlishini taklif qildi. Toʻlqinlar nazariyasiga asoslanib, 1842 yilda u yorugʻlik manbasining kuzatuvchiga yaqinlashishi kuzatilgan chastotani oshiradi, masofa esa uni kamaytiradi, degan xulosaga keldi (" Of the Colored Light of Double Stars and Certain Other Stars in the Heavens (ingl. maqolasi<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span> "). Doppler kuzatuvchi tomonidan qabul qilingan tovush va yorugʻlik tebranishlari chastotasining toʻlqinlar manbai va kuzatuvchining bir-biriga nisbatan harakat tezligi va yoʻnalishiga bogʻliqligini nazariy jihatdan asosladi. Keyinchalik bu hodisa uning nomi bilan atalgan.


Dopler ushbu printsipni astronomiyada qo'llagan va akustik va optik hodisalar o'rtasida parallel bo'lgan. Uning fikricha, barcha yulduzlar oq nur chiqaradi, ammo ularning yerga yoki yerdan harakatlanishi tufayli rang o'zgaradi (Dopler tomonidan ko'rib chiqilgan ikkilik yulduzlar uchun bu ta'sir juda kichik). O'sha paytdagi asbob-uskunalar bilan rang o'zgarishini kuzatish imkonsiz bo'lsa-da, tovush nazariyasi [[1845|1845 yildayoq]] sinovdan o'tgan. Faqatgina spektral tahlilning kashf etilishi optikadagi ta'sirni eksperimental tekshirishga imkon berdi.
Dopler ushbu printsipni astronomiyada qoʻllagan va akustik va optik hodisalar oʻrtasida parallel boʻlgan. Uning fikricha, barcha yulduzlar oq nur chiqaradi, ammo ularning yerga yoki yerdan harakatlanishi tufayli rang oʻzgaradi (Dopler tomonidan koʻrib chiqilgan ikkilik yulduzlar uchun bu taʼsir juda kichik). Oʻsha paytdagi asbob-uskunalar bilan rang oʻzgarishini kuzatish imkonsiz boʻlsa-da, tovush nazariyasi [[1845|1845 yildayoq]] sinovdan oʻtgan. Faqatgina spektral tahlilning kashf etilishi optikadagi taʼsirni eksperimental tekshirishga imkon berdi.


=== Doppler nashrining tanqidi ===
=== Doppler nashrining tanqidi ===
Tanqidning asosiy sababi, maqolaning eksperimental dalillari yo'qligi va faqat nazariy bo'lganligi edi. Uning nazariyasining umumiy izohi va ovoz uchun taqdim etgan qo'llab-quvvatlovchi rasmlari to'g'ri bo'lsa-da, yulduz rangining o'zgarishi haqidagi tushuntirishlar va to'qqizta qo'llab-quvvatlovchi dalillar to'g'ri emas edi. Xato barcha yulduzlar oq yorug'lik chiqaradi degan noto'g'ri tushunchadan yuzaga kelgan va Doppler, aftidan, [[Infraqizil nurlanish|infraqizil]] ( [[William Herschel|W. Herschel]], 1800) va [[ultrabinafsha nurlanish]] ( I. Ritter, 1801) kashfiyoti haqida bilmagan {{Sfn|A.Eden|1992}} .
Tanqidning asosiy sababi, maqolaning eksperimental dalillari yoʻqligi va faqat nazariy boʻlganligi edi. Uning nazariyasining umumiy izohi va ovoz uchun taqdim etgan qoʻllab-quvvatlovchi rasmlari toʻgʻri boʻlsa-da, yulduz rangining oʻzgarishi haqidagi tushuntirishlar va toʻqqizta qoʻllab-quvvatlovchi dalillar toʻgʻri emas edi. Xato barcha yulduzlar oq yorugʻlik chiqaradi degan notoʻgʻri tushunchadan yuzaga kelgan va Doppler, aftidan, [[Infraqizil nurlanish|infraqizil]] ( [[William Herschel|W. Herschel]], 1800) va [[ultrabinafsha nurlanish]] ( I. Ritter, 1801) kashfiyoti haqida bilmagan {{Sfn|A.Eden|1992}} .


1850 yilga kelib Doppler effekti tovush uchun eksperimental ravishda tasdiqlangan bo'lsa-da, uning nazariy asoslari Jozef Petsval  tomonidan qo'zg'atilgan qizg'in bahs-munozaralarni keltirib chiqardi. Petsvalning asosiy e'tirozlari oliy matematikaning rolini bo'rttirishga asoslangan edi. U Doppler nazariyasiga 1852-yil 15-yanvarda Fanlar akademiyasining yig‘ilishida taqdim etilgan “To‘lqinlar harakatining asosiy tamoyillari: to‘lqin uzunligining saqlanish qonuni” nomli maqolasi bilan javob berdi. Unda u nazariya bor-yo‘g‘i 8 sahifada chop etilsa va oddiy tenglamalardan foydalanilsa, uning qimmatli bo‘lishi mumkin emasligini ta’kidlagan. Petsval o'z e'tirozlarida kuzatuvchi va manba harakati va muhitning harakatini, ikkita mutlaqo boshqa holatlarini aralashtirib yubordi. Ohirgi holatda, Doppler nazariyasiga ko'ra, chastota o'zgarmaydi {{Sfn|A.Eden|1992}} .
1850 yilga kelib Doppler effekti tovush uchun eksperimental ravishda tasdiqlangan boʻlsa-da, uning nazariy asoslari Jozef Petsval  tomonidan qoʻzgʻatilgan qizgʻin bahs-munozaralarni keltirib chiqardi. Petsvalning asosiy eʼtirozlari oliy matematikaning rolini boʻrttirishga asoslangan edi. U Doppler nazariyasiga 1852-yil 15-yanvarda Fanlar akademiyasining yigʻilishida taqdim etilgan “Toʻlqinlar harakatining asosiy tamoyillari: toʻlqin uzunligining saqlanish qonuni” nomli maqolasi bilan javob berdi. Unda u nazariya bor-yoʻgʻi 8 sahifada chop etilsa va oddiy tenglamalardan foydalanilsa, uning qimmatli boʻlishi mumkin emasligini taʼkidlagan. Petsval oʻz eʼtirozlarida kuzatuvchi va manba harakati va muhitning harakatini, ikkita mutlaqo boshqa holatlarini aralashtirib yubordi. Ohirgi holatda, Doppler nazariyasiga koʻra, chastota oʻzgarmaydi {{Sfn|A.Eden|1992}} .
[[Fayl:Doppler_effect_diagrammatic.png|thumb|240x240px| Doppler effekti]]
[[Fayl:Doppler_effect_diagrammatic.png|thumb|240x240px| Doppler effekti]]


=== Eksperimental tekshirish ===
=== Eksperimental tekshirish ===
1845 yilda [[Utrext|Utrextlik]] gollandiyalik meteorolog Kristofer Xenrik Diederik Buijs-Ballot Utrext va [[Amsterdam]] o'rtasidagi temir yo'lda tovush uchun Doppler effektini tasdiqladi. O'sha paytda soatiga 40 milya (64 km/soat) aql bovar qilmaydigan tezlikka erishgan lokomotiv bir guruh karnaychilar bilan ochiq vagonni tortib oldi.  Vagonning harakat vaqtida uzoqlashishi va yaqinlashishini, Ballot ohang o‘zgarishiga quloq tutdi. Xuddi shu yili Doppler ikkita trubachilar guruhi yordamida tajriba o'tkazdi, ulardan biri stantsiyadan uzoqlashdi, ikkinchisi esa harakatsiz qoldi. U tasdiqladiki, orkestrlar bitta notani o'ynaganda, ular dissonansda bo'lishadi. 1846 yilda u o'z nazariyasining qayta ko'rib chiqilgan versiyasini nashr etdi, unda u manba harakatini ham, kuzatuvchining harakatini ham ko'rib chiqdi. Keyinchalik, 1848 yilda fransuz fizigi [[Hippolyte Fizeau|Armand Fizo]] Doppler ishini umumlashtirib, o'z nazariyasini yorug'likka kengaytirdi (osmon jismlari spektrlaridagi chiziqlar siljishini hisoblab chiqdi)  . 1860 yilda [[Ernst Mach|Ernst Max]] yulduzning o'zi bilan bog'liq bo'lgan yulduzlar spektrlaridagi yutilish chiziqlari Doppler effektini ko'rsatishi kerakligini bashorat qildi va bu erdan kelib chiqqan spektrlarda Doppler effektini ko'rsatmaydigan yutilish chiziqlari ham mavjud. Birinchi tegishli kuzatuv 1868 yilda Uilyam Huggins tomonidan qilingan <ref>{{Kitob manbasi/Ruscha|автор=[[Лауэ, Макс фон|Лауэ М.]]|заглавие=История физики|место=Москва|издательство=ГИТТЛ|год=1956}}</ref> .
1845 yilda [[Utrext|Utrextlik]] gollandiyalik meteorolog Kristofer Xenrik Diederik Buijs-Ballot Utrext va [[Amsterdam]] oʻrtasidagi temir yoʻlda tovush uchun Doppler effektini tasdiqladi. Oʻsha paytda soatiga 40 milya (64 km/soat) aql bovar qilmaydigan tezlikka erishgan lokomotiv bir guruh karnaychilar bilan ochiq vagonni tortib oldi.  Vagonning harakat vaqtida uzoqlashishi va yaqinlashishini, Ballot ohang oʻzgarishiga quloq tutdi. Xuddi shu yili Doppler ikkita trubachilar guruhi yordamida tajriba oʻtkazdi, ulardan biri stantsiyadan uzoqlashdi, ikkinchisi esa harakatsiz qoldi. U tasdiqladiki, orkestrlar bitta notani oʻynaganda, ular dissonansda boʻlishadi. 1846 yilda u oʻz nazariyasining qayta koʻrib chiqilgan versiyasini nashr etdi, unda u manba harakatini ham, kuzatuvchining harakatini ham koʻrib chiqdi. Keyinchalik, 1848 yilda fransuz fizigi [[Hippolyte Fizeau|Armand Fizo]] Doppler ishini umumlashtirib, oʻz nazariyasini yorugʻlikka kengaytirdi (osmon jismlari spektrlaridagi chiziqlar siljishini hisoblab chiqdi)  . 1860 yilda [[Ernst Mach|Ernst Max]] yulduzning oʻzi bilan bogʻliq boʻlgan yulduzlar spektrlaridagi yutilish chiziqlari Doppler effektini koʻrsatishi kerakligini bashorat qildi va bu erdan kelib chiqqan spektrlarda Doppler effektini koʻrsatmaydigan yutilish chiziqlari ham mavjud. Birinchi tegishli kuzatuv 1868 yilda Uilyam Huggins tomonidan qilingan <ref>{{Kitob manbasi/Ruscha|автор=[[Лауэ, Макс фон|Лауэ М.]]|заглавие=История физики|место=Москва|издательство=ГИТТЛ|год=1956}}</ref> .


Yorug'lik to'lqinlari uchun Doppler formulalarining to'g'ridan-to'g'ri tasdig'i 1871 yilda G. Vogel tomonidan quyosh ekvatorining qarama-qarshi qirralaridan olingan [[Spektr|spektrlardagi]] [[Fraungofer chiziqlari|Fraungofer chiziqlarining]] pozitsiyalarini solishtirish orqali olingan. O'lchangan qiymatlaridan hisoblangan qirralarning nisbiy tezligi G. Vogel spektral intervallari quyosh dog'larining siljishidan hisoblangan tezlikka yaqin bo'lib chiqdi  .
Yorugʻlik toʻlqinlari uchun Doppler formulalarining toʻgʻridan-toʻgʻri tasdigʻi 1871 yilda G. Vogel tomonidan quyosh ekvatorining qarama-qarshi qirralaridan olingan [[Spektr|spektrlardagi]] [[Fraungofer chiziqlari|Fraungofer chiziqlarining]] pozitsiyalarini solishtirish orqali olingan. Oʻlchangan qiymatlaridan hisoblangan qirralarning nisbiy tezligi G. Vogel spektral intervallari quyosh dogʻlarining siljishidan hisoblangan tezlikka yaqin boʻlib chiqdi  .
[[Fayl:Dopplerfrequenz.gif|thumb|240x240px| Doppler effekti avtomobil dvigateli yoki sirenasi yaqinlashganda, orqaga chekinayotgandan ko‘ra balandroq ovoz chiqarishini ko‘rsatadigan animatsiya. Pushti doiralar tovush to'lqinlarini ifodalaydi.]]
[[Fayl:Dopplerfrequenz.gif|thumb|240x240px| Doppler effekti avtomobil dvigateli yoki sirenasi yaqinlashganda, orqaga chekinayotgandan ko‘ra balandroq ovoz chiqarishini ko‘rsatadigan animatsiya. Pushti doiralar tovush to'lqinlarini ifodalaydi.]]
 {{Listen|filename=Speeding-car-horn_doppler_effect_sample.ogg|title=Звук сигнала проезжающей машины|format=[[Ogg]]}}
 {{Listen|filename=Speeding-car-horn_doppler_effect_sample.ogg|title=Звук сигнала проезжающей машины|format=[[Ogg]]}}


== Hodisaning mohiyati ==
== Hodisaning mohiyati ==
Doppler effekti sirena yoqilgan holda kuzatuvchi yonidan avtomobil o'tganda amalda kuzatish oson. Aytaylik, sirena ma'lum bir ohang beradi va u o'zgarmaydi. Mashina kuzatuvchiga nisbatan harakat qilmasa, u sirena chiqaradigan ohangni aniq eshitadi. Ammo agar mashina kuzatuvchiga yaqinlashsa, u holda tovush to'lqinlarining chastotasi ortadi va kuzatuvchi sirena chiqaradigandan balandroq ohangni eshitadi. O'sha paytda, mashina kuzatuvchining yonidan o'tib ketganda, u sirena chiqaradigan ohangni eshitadi. Va mashina uzoqroqqa ketsa va yaqinlashgandan ko'ra uzoqlashsa, kuzatuvchi tovush to'lqinlarining past chastotasi tufayli pastroq ohangni eshitadi.
Doppler effekti sirena yoqilgan holda kuzatuvchi yonidan avtomobil oʻtganda amalda kuzatish oson. Aytaylik, sirena maʼlum bir ohang beradi va u oʻzgarmaydi. Mashina kuzatuvchiga nisbatan harakat qilmasa, u sirena chiqaradigan ohangni aniq eshitadi. Ammo agar mashina kuzatuvchiga yaqinlashsa, u holda tovush toʻlqinlarining chastotasi ortadi va kuzatuvchi sirena chiqaradigandan balandroq ohangni eshitadi. Oʻsha paytda, mashina kuzatuvchining yonidan oʻtib ketganda, u sirena chiqaradigan ohangni eshitadi. Va mashina uzoqroqqa ketsa va yaqinlashgandan koʻra uzoqlashsa, kuzatuvchi tovush toʻlqinlarining past chastotasi tufayli pastroq ohangni eshitadi.


Har qanday muhitda tarqaladigan to'lqinlar (masalan, [[tovush]] ) uchun manba va to'lqin qabul qiluvchining ushbu muhitga nisbatan harakatini hisobga olish kerak. Tarqalishi uchun muhit kerak bo'lmagan [[Elektromagnit nurlanish|elektromagnit to'lqinlar]] uchun (masalan, [[Yorugʻlik|yorug'lik]] ), vakuumda faqat manba va qabul qiluvchining nisbiy harakati muhimdir <ref>При распространении света в среде, его скорость зависит от скорости движения этой среды. См. [[опыт Физо]].</ref> .
Har qanday muhitda tarqaladigan toʻlqinlar (masalan, [[tovush]] ) uchun manba va toʻlqin qabul qiluvchining ushbu muhitga nisbatan harakatini hisobga olish kerak. Tarqalishi uchun muhit kerak boʻlmagan [[Elektromagnit nurlanish|elektromagnit toʻlqinlar]] uchun (masalan, [[Yorugʻlik|yorugʻlik]] ), vakuumda faqat manba va qabul qiluvchining nisbiy harakati muhimdir <ref>При распространении света в среде, его скорость зависит от скорости движения этой среды. См. [[опыт Физо]].</ref> .


Zaryadlangan zarrachaning relativistik tezlik bilan muhitda harakatlanishi ham muhim ahamiyatga ega. Bunday holda, [[Vavilov-Cherenkov nurlanishi|Cherenkov nurlanishi]] laboratoriya tizimida ro'yxatga olinadi, bu Doppler effekti bilan bevosita bog'liq.
Zaryadlangan zarrachaning relativistik tezlik bilan muhitda harakatlanishi ham muhim ahamiyatga ega. Bunday holda, [[Vavilov-Cherenkov nurlanishi|Cherenkov nurlanishi]] laboratoriya tizimida roʻyxatga olinadi, bu Doppler effekti bilan bevosita bogʻliq.


*
*




Relyativistik Doppler effekti ikkita sababga ko'ra yuzaga keladi:{{Формула|<math>\omega = \omega_0 \frac{\left(1 + \frac{u}{c}\right)}{\left(1 - \frac{v}{c}\right)}.</math>|3}}
Relyativistik Doppler effekti ikkita sababga koʻra yuzaga keladi:{{Формула|<math>\omega = \omega_0 \frac{\left(1 + \frac{u}{c}\right)}{\left(1 - \frac{v}{c}\right)}.</math>|3}}


== Relyativistik Doppler effekti ==
== Relyativistik Doppler effekti ==
Elektromagnit to'lqinlarning (yoki boshqa massasiz zarralarning) vakuumda tarqalishida chastota formulasi [[Maxsus nisbiylik nazariyasi|maxsus nisbiylik]] tenglamalaridan kelib chiqadi. Elektromagnit to'lqinlarning tarqalishi moddiy muhitni talab qilmagani uchun biz faqat manba va kuzatuvchining nisbiy tezligini hisobga olishimiz mumkin  <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Эффект Доплера в теории относительности |url=http://synset.com/ru/%D0%AD%D1%84%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%94%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0 |qaralgan sana=2023-06-06 |arxivsana=2012-02-01 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20120201143732/http://synset.com/ru/%D0%AD%D1%84%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%94%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0 }}</ref>{{Формула|<math>\omega = \omega_0 \cdot \frac{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}{1-\frac{v}{c} \cdot \cos \theta},</math>||}}{{Формула|<math>\omega = \omega_0 \cdot \frac{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}{1-\frac{v}{c} \cdot \cos \theta},</math>||}}bu yerda <math>c</math> [[Yorugʻlik tezligi|yorug'lik tezligi]], <math>v</math> - manbaning qabul qiluvchiga (kuzatuvchiga) nisbatan tezligi; <math>\theta</math>  bu  qabul qiluvchiga yo'nalish va qabul qiluvchi mos yo'nalishdagi tezlik vektori orasidagi burchak. Agar manba kuzatuvchidan uzoqlashayotgan bo'lsa, unda <math>\theta=\pi</math>, agar yaqinlashayotgan bo'lsa, unda <math>\theta=0</math> . Agar ikkinchi darajali kichik ''v/c ni'' e'tiborsiz qoldirsak, relyativistik formula klassik Doppler effektiga tushadi.
Elektromagnit toʻlqinlarning (yoki boshqa massasiz zarralarning) vakuumda tarqalishida chastota formulasi [[Maxsus nisbiylik nazariyasi|maxsus nisbiylik]] tenglamalaridan kelib chiqadi. Elektromagnit toʻlqinlarning tarqalishi moddiy muhitni talab qilmagani uchun biz faqat manba va kuzatuvchining nisbiy tezligini hisobga olishimiz mumkin  <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Эффект Доплера в теории относительности |url=http://synset.com/ru/%D0%AD%D1%84%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%94%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0 |qaralgan sana=2023-06-06 |arxivsana=2012-02-01 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20120201143732/http://synset.com/ru/%D0%AD%D1%84%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%94%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0 }}</ref>{{Формула|<math>\omega = \omega_0 \cdot \frac{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}{1-\frac{v}{c} \cdot \cos \theta},</math>||}}{{Формула|<math>\omega = \omega_0 \cdot \frac{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}{1-\frac{v}{c} \cdot \cos \theta},</math>||}}bu yerda <math>c</math> [[Yorugʻlik tezligi|yorugʻlik tezligi]], <math>v</math> - manbaning qabul qiluvchiga (kuzatuvchiga) nisbatan tezligi; <math>\theta</math>  bu  qabul qiluvchiga yoʻnalish va qabul qiluvchi mos yoʻnalishdagi tezlik vektori orasidagi burchak. Agar manba kuzatuvchidan uzoqlashayotgan boʻlsa, unda <math>\theta=\pi</math>, agar yaqinlashayotgan boʻlsa, unda <math>\theta=0</math> . Agar ikkinchi darajali kichik ''v/c ni'' eʼtiborsiz qoldirsak, relyativistik formula klassik Doppler effektiga tushadi.


Oxirgi omil to'lqin vektori va manba tezligi o'rtasidagi burchak bo'lganda, ''ko'ndalang Doppler effektiga'' olib keladi, qachonki to'lqin vektori bilan manba tezligi orasidagi burchak shu qiymatga teng bo'lganda <math>\theta=\frac{\pi}{2}</math> . Bunday holda, chastotaning o'zgarishi klassik analogga ega bo'lmagan sof relativistik effektdir.
Oxirgi omil toʻlqin vektori va manba tezligi oʻrtasidagi burchak boʻlganda, ''koʻndalang Doppler effektiga'' olib keladi, qachonki toʻlqin vektori bilan manba tezligi orasidagi burchak shu qiymatga teng boʻlganda <math>\theta=\frac{\pi}{2}</math> . Bunday holda, chastotaning oʻzgarishi klassik analogga ega boʻlmagan sof relativistik effektdir.


* manba va qabul qiluvchining nisbiy harakati bilan chastota o'zgarishining klassik analogi;
* manba va qabul qiluvchining nisbiy harakati bilan chastota oʻzgarishining klassik analogi;
* relyativistik vaqt sekinlashishi.
* relyativistik vaqt sekinlashishi.


== Teskari Doppler effekti ==
== Teskari Doppler effekti ==
1967 yilda Viktor Veselago manfiy sinish ko'rsatkichi   bo'lgan muhitda teskari Doppler effekti ehtimolini nazariy jihatdan oldindan aytdi. Bunday muhitda Doppler siljishi sodir bo'ladi, bu odatiy Doppler chastotasining siljishiga qarama-qarshi belgiga ega. Ushbu ta'sirni aniqlashga imkon beradigan birinchi tajriba 2003 yilda Bristolda ( [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] ) Nayjel Seddon va Trevor Bearpark tomonidan chiziqli bo'lmagan uzatish liniyasiga asoslangan holda amalga oshirildi <ref>{{Cite journal|last1=Kozyrev|first1=Alexander B.|last2=van der Weide|first2=Daniel W.|title=Explanation of the Inverse Doppler Effect Observed in Nonlinear Transmission Lines|journal=Physical Review Letters|volume=94|issue=20|pages=203902|year=2005|pmid=16090248|doi=10.1103/PhysRevLett.94.203902|bibcode=2005PhRvL..94t3902K}}</ref> . Yaqinda teskari Doppler effekti kengroq metamateriallar sinfida kuzatildi.
1967 yilda Viktor Veselago manfiy sinish koʻrsatkichi   boʻlgan muhitda teskari Doppler effekti ehtimolini nazariy jihatdan oldindan aytdi. Bunday muhitda Doppler siljishi sodir boʻladi, bu odatiy Doppler chastotasining siljishiga qarama-qarshi belgiga ega. Ushbu taʼsirni aniqlashga imkon beradigan birinchi tajriba 2003 yilda Bristolda ( [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] ) Nayjel Seddon va Trevor Bearpark tomonidan chiziqli boʻlmagan uzatish liniyasiga asoslangan holda amalga oshirildi <ref>{{Cite journal|last1=Kozyrev|first1=Alexander B.|last2=van der Weide|first2=Daniel W.|title=Explanation of the Inverse Doppler Effect Observed in Nonlinear Transmission Lines|journal=Physical Review Letters|volume=94|issue=20|pages=203902|year=2005|pmid=16090248|doi=10.1103/PhysRevLett.94.203902|bibcode=2005PhRvL..94t3902K}}</ref> . Yaqinda teskari Doppler effekti kengroq metamateriallar sinfida kuzatildi.


== Doppler effektini kuzatish ==
== Doppler effektini kuzatish ==
Hodisa har qanday to'lqinlar va zarrachalar oqimiga xos bo'lganligi sababli, uni tovush uchun kuzatish juda oson. Ovoz tebranishlarining chastotasi quloq tomonidan tovush balandligi sifatida qabul qilinadi. Tez harakatlanuvchi mashina yoki poezd sizning yoningizdan o'tib, ovoz chiqaradigan, masalan, sirena yoki shunchaki ovozli signal beradigan vaziyatni kutish kerak. Mashina sizga yaqinlashganda, ovoz balandligi balandroq bo'lishini, keyin mashina sizga yaqin bo'lganda, u keskin pasayib ketishini, keyin esa uzoqlashayotganda mashina pastroq [[Nota (musiqa)|notada]] signal berishini eshitasiz.
Hodisa har qanday toʻlqinlar va zarrachalar oqimiga xos boʻlganligi sababli, uni tovush uchun kuzatish juda oson. Ovoz tebranishlarining chastotasi quloq tomonidan tovush balandligi sifatida qabul qilinadi. Tez harakatlanuvchi mashina yoki poezd sizning yoningizdan oʻtib, ovoz chiqaradigan, masalan, sirena yoki shunchaki ovozli signal beradigan vaziyatni kutish kerak. Mashina sizga yaqinlashganda, ovoz balandligi balandroq boʻlishini, keyin mashina sizga yaqin boʻlganda, u keskin pasayib ketishini, keyin esa uzoqlashayotganda mashina pastroq [[Nota (musiqa)|notada]] signal berishini eshitasiz.


== Qo'llanilishi ==
== Qoʻllanilishi ==
Doppler effekti koinotning boshlanishi haqidagi zamonaviy nazariyalarning ajralmas qismidir ( [[Katta portlash]] va qizil siljish ). Bu printsip yulduzlarning ko'rish chizig'i bo'ylab harakatlanish tezligini (kuzatuvchiga yaqinlashish yoki undan uzoqlashish) va ularning o'q atrofida aylanishini, sayyoralarning aylanish parametrlarini, Saturn halqalarini o'lchash uchun astronomiyada ko'plab ilovalarni oldi. Bu ularning tuzilishini takomillashtirishga imkon berdi), quyosh fotosferasidagi turbulent oqimlar, sun'iy yo'ldosh traektoriyalari, termoyadroviy reaktsiyalarni boshqarish, so'ngra fizika va texnologiyaning turli sohalarida ( ob-havo prognozida, aeronavigatsiya va [[Radiolokator|radarlarda]] ) yo'l politsiyasi ). Doppler effekti zamonaviy tibbiyotda keng qo'llanilgan: ko'plab ultratovush diagnostika asboblari unga asoslangan. Qo'llanishining asosiy yo'nalishlari:
Doppler effekti koinotning boshlanishi haqidagi zamonaviy nazariyalarning ajralmas qismidir ( [[Katta portlash]] va qizil siljish ). Bu printsip yulduzlarning koʻrish chizigʻi boʻylab harakatlanish tezligini (kuzatuvchiga yaqinlashish yoki undan uzoqlashish) va ularning oʻq atrofida aylanishini, sayyoralarning aylanish parametrlarini, Saturn halqalarini oʻlchash uchun astronomiyada koʻplab ilovalarni oldi. Bu ularning tuzilishini takomillashtirishga imkon berdi), quyosh fotosferasidagi turbulent oqimlar, sunʼiy yoʻldosh traektoriyalari, termoyadroviy reaktsiyalarni boshqarish, soʻngra fizika va texnologiyaning turli sohalarida ( ob-havo prognozida, aeronavigatsiya va [[Radiolokator|radarlarda]] ) yoʻl politsiyasi ). Doppler effekti zamonaviy tibbiyotda keng qoʻllanilgan: koʻplab ultratovush diagnostika asboblari unga asoslangan. Qoʻllanishining asosiy yoʻnalishlari:


* Doppler radari -  obyektdan aks ettirilgan signal chastotasining o'zgarishini o'lchaydigan [[Radiolokator|radar]] . Chastotaning o'zgarishidan obyekt tezligining radial komponenti hisoblanadi (tezlikning obyekt va radar orqali o'tadigan to'g'ri chiziqqa proyeksiyasi). Doppler radarlari turli sohalarda qo'llanilishi mumkin: samolyotlar, kemalar, avtomobillar, gidrometeorlar (masalan, bulutlar), dengiz va daryo oqimlari, shuningdek boshqa obyektlar tezligini aniqlash uchun.
* Doppler radari -  obyektdan aks ettirilgan signal chastotasining oʻzgarishini oʻlchaydigan [[Radiolokator|radar]] . Chastotaning oʻzgarishidan obyekt tezligining radial komponenti hisoblanadi (tezlikning obyekt va radar orqali oʻtadigan toʻgʻri chiziqqa proyeksiyasi). Doppler radarlari turli sohalarda qoʻllanilishi mumkin: samolyotlar, kemalar, avtomobillar, gidrometeorlar (masalan, bulutlar), dengiz va daryo oqimlari, shuningdek boshqa obyektlar tezligini aniqlash uchun.


[[Файл:Doppler_helio.svg|thumb|200x200px| Doppler effekti yordamida Yerning Quyosh atrofida aylanishini isbotlash.]]
[[Файл:Doppler_helio.svg|thumb|200x200px| Doppler effekti yordamida Yerning Quyosh atrofida aylanishini isbotlash.]]


* Astronomiya:
* Astronomiya:
** Spektrning chiziqlarini siljitish orqali [[Yulduz|yulduzlar]], [[Galaktika|galaktikalar]] va boshqa osmon jismlari harakatining radial tezligi aniqlanadi. Astronomiyada osmon jismlarining radial tezligini radial tezlik deb atash odatiy holdir. Doppler effekti yordamida ularning radial tezligi samoviy jismlarning spektridan aniqlanadi. [[Yorugʻlik|Yorug'lik tebranishlarining]] [[Toʻlqin uzunligi|to'lqin uzunliklarining]] o'zgarishi, manba spektridagi barcha spektral chiziqlar, agar uning radial tezligi kuzatuvchidan uzoqroqqa ( qizil siljish ) yo'naltirilgan bo'lsa, uzoq to'lqinlar tomon siljiydi va qisqa bo'lsa, uzoq to'lqinlarga siljiydi. radial tezlikning yo'nalishi kuzatuvchi tomon ( binafsha siljishi ). Agar manba tezligi [[Yorugʻlik tezligi|yorug'lik tezligiga]] nisbatan kichik bo'lsa (~ 300 000 km / s), u holda relativistik bo'lmagan yaqinlashuvda radial tezlik yorug'lik tezligini har qanday spektral chiziqning to'lqin uzunligi o'zgarishiga ko'paytiriladi va unga bo'linadi.  
** Spektrning chiziqlarini siljitish orqali [[Yulduz|yulduzlar]], [[Galaktika|galaktikalar]] va boshqa osmon jismlari harakatining radial tezligi aniqlanadi. Astronomiyada osmon jismlarining radial tezligini radial tezlik deb atash odatiy holdir. Doppler effekti yordamida ularning radial tezligi samoviy jismlarning spektridan aniqlanadi. [[Yorugʻlik|Yorugʻlik tebranishlarining]] [[Toʻlqin uzunligi|toʻlqin uzunliklarining]] oʻzgarishi, manba spektridagi barcha spektral chiziqlar, agar uning radial tezligi kuzatuvchidan uzoqroqqa ( qizil siljish ) yoʻnaltirilgan boʻlsa, uzoq toʻlqinlar tomon siljiydi va qisqa boʻlsa, uzoq toʻlqinlarga siljiydi. radial tezlikning yoʻnalishi kuzatuvchi tomon ( binafsha siljishi ). Agar manba tezligi [[Yorugʻlik tezligi|yorugʻlik tezligiga]] nisbatan kichik boʻlsa (~ 300 000 km / s), u holda relativistik boʻlmagan yaqinlashuvda radial tezlik yorugʻlik tezligini har qanday spektral chiziqning toʻlqin uzunligi oʻzgarishiga koʻpaytiriladi va unga boʻlinadi.  
** Spektral chiziqlarning kengligini oshirish orqali yulduzlar fotosferasi haroratini o'lchash mumkin. Haroratning oshishi bilan chiziqlarning kengayishi gazdagi nurlantiruvchi yoki yutuvchi atomlarning xaotik termal harakati tezligining oshishi bilan bog'liq.
** Spektral chiziqlarning kengligini oshirish orqali yulduzlar fotosferasi haroratini oʻlchash mumkin. Haroratning oshishi bilan chiziqlarning kengayishi gazdagi nurlantiruvchi yoki yutuvchi atomlarning xaotik termal harakati tezligining oshishi bilan bogʻliq.
* Suyuqlik yoki gaz oqimi tezligini kontaktsiz o'lchash. Doppler effekti suyuqlik va gazlarning oqim tezligini o'lchaydi. Ushbu usulning afzalligi shundaki, [[Datchik|datchiklarni]] to'g'ridan-to'g'ri oqimga joylashtirish shart emas. Tezlik [[ultratovush]] yoki optik nurlanish to'lqinlarining tarqalishi bilan aniqlanadi ( Optik oqim o'lchagichlar ) muhitning bir xil bo'lmagan joylariga ( [[suspenziya]] zarralari, asosiy oqim bilan aralashmaydigan suyuqlik tomchilari, suyuqlikdagi gaz pufakchalari).[[Fayl:Redshift.svg|thumb|355x355px| Quyoshga o'xshash spektral turdagi chekinayotgan yulduz [[Spektr|spektridagi]] spektral yutilish chiziqlarining qizil siljishi . Taqqoslash uchun, Quyoshning spektri chap tomonda ko'rsatilgan.]]
* Suyuqlik yoki gaz oqimi tezligini kontaktsiz oʻlchash. Doppler effekti suyuqlik va gazlarning oqim tezligini oʻlchaydi. Ushbu usulning afzalligi shundaki, [[Datchik|datchiklarni]] toʻgʻridan-toʻgʻri oqimga joylashtirish shart emas. Tezlik [[ultratovush]] yoki optik nurlanish toʻlqinlarining tarqalishi bilan aniqlanadi ( Optik oqim oʻlchagichlar ) muhitning bir xil boʻlmagan joylariga ( [[suspenziya]] zarralari, asosiy oqim bilan aralashmaydigan suyuqlik tomchilari, suyuqlikdagi gaz pufakchalari).[[Fayl:Redshift.svg|thumb|355x355px| Quyoshga o'xshash spektral turdagi chekinayotgan yulduz [[Spektr|spektridagi]] spektral yutilish chiziqlarining qizil siljishi . Taqqoslash uchun, Quyoshning spektri chap tomonda koʻrsatilgan.]]
* Xavfsizlik signallari . Harakatlanuvchi obyektlarni aniqlash uchun.
* Xavfsizlik signallari . Harakatlanuvchi obyektlarni aniqlash uchun.
* [[Sunʼiy yoʻldoshli global navigatsion tizim|Koordinatalarning ta'rifi]] . Cospas-Sarsat sun'iy yo'ldosh tizimida yerdagi favqulodda uzatuvchining koordinatalari sun'iy yo'ldosh tomonidan Doppler effekti yordamida undan olingan radio signalidan aniqlanadi.
* [[Sunʼiy yoʻldoshli global navigatsion tizim|Koordinatalarning taʼrifi]] . Cospas-Sarsat sunʼiy yoʻldosh tizimida yerdagi favqulodda uzatuvchining koordinatalari sunʼiy yoʻldosh tomonidan Doppler effekti yordamida undan olingan radio signalidan aniqlanadi.
* Global joylashishni aniqlash tizimlari GPS va GLONASS.
* Global joylashishni aniqlash tizimlari GPS va GLONASS.


== San'at va madaniyat ==
== Sanʼat va madaniyat ==


* Ilmiy-fantastik adabiyotlarda kosmik kemalarning (yulduzli kemalarning) giperkosmik parvozlarini amalga oshirishda ko'pincha tilga olinadi.
* Ilmiy-fantastik adabiyotlarda kosmik kemalarning (yulduzli kemalarning) giperkosmik parvozlarini amalga oshirishda koʻpincha tilga olinadi.
* [[The Big Bang Theory|"Katta portlash nazariyasi"]] amerikalik komediya teleserialining 1-mavsumining 6-qismida doktor Sheldon Kuper [[Halloween|Xellouin bayramiga]] boradi, buning uchun u Doppler effektini aks ettiruvchi kostyum kiygan. Biroq, hozir bo'lganlarning barchasi (do'stlardan tashqari) uni [[zebra]] deb o'ylaydi.
* [[The Big Bang Theory|"Katta portlash nazariyasi"]] amerikalik komediya teleserialining 1-mavsumining 6-qismida doktor Sheldon Kuper [[Halloween|Xellouin bayramiga]] boradi, buning uchun u Doppler effektini aks ettiruvchi kostyum kiygan. Biroq, hozir boʻlganlarning barchasi (doʻstlardan tashqari) uni [[zebra]] deb oʻylaydi.
* [[Half-Life]] kompyuter o'yiniga qo'shimchalardan biri Blue Shift ( ko'k siljish ) deb nomlanadi, bu noaniq (u ushbu maqolada tasvirlangan ilmiy ma'noga ham ega va uni "ko'k siljish " deb ham tarjima qilish mumkin. soqchilarning ko'k formasiga ishora, ulardan biri bosh qahramon ).
* [[Half-Life]] kompyuter oʻyiniga qoʻshimchalardan biri Blue Shift ( koʻk siljish ) deb nomlanadi, bu noaniq (u ushbu maqolada tasvirlangan ilmiy maʼnoga ham ega va uni "koʻk siljish " deb ham tarjima qilish mumkin. soqchilarning koʻk formasiga ishora, ulardan biri bosh qahramon ).
* {{Tarjima qilinmagan 3|The Algorithm|The Algorithm|en|The Algorithm}} <span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span> ''The Doppler Effect'' albomiga ega.
* {{Tarjima qilinmagan 3|The Algorithm|The Algorithm|en|The Algorithm}} <span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)</small></span></span></span> ''The Doppler Effect'' albomiga ega.
* Koreyaning [[BTS|Bangtan Boys]] musiqiy guruhining "DNK" qo'shig'i uchun videoning boshida Doppler effekti formulasi paydo bo'ladi, sahnaning o'zi esa uning soddalashtirilgan tasviridir. Bu doimiy ravishda guruhning kliplari haqida nazariya qilib yuradigan muxlislar uchun hazildan boshqa narsa emas.
* Koreyaning [[BTS|Bangtan Boys]] musiqiy guruhining "DNK" qoʻshigʻi uchun videoning boshida Doppler effekti formulasi paydo boʻladi, sahnaning oʻzi esa uning soddalashtirilgan tasviridir. Bu doimiy ravishda guruhning kliplari haqida nazariya qilib yuradigan muxlislar uchun hazildan boshqa narsa emas.


== Shuningdek ==
== Shuningdek ==
* [[Doppler ultratovush tekshiruvi|dopplerografiya]]
* [[Doppler ultratovush tekshiruvi|dopplerografiya]]
* Qizil siljish
* Qizil siljish
* tovush to'sig'i
* tovush toʻsigʻi


== Eslatmalar ==
== Eslatmalar ==
* {{Kitob manbasi/Ruscha|автор=Eden A.|заглавие=The Search for Christian Doppler|издательство=Springer-Verlag Wien|год=1992|isbn=3211823670|ref=A.Eden}}
* {{Kitob manbasi/Ruscha|автор=Eden A.|заглавие=The Search for Christian Doppler|издательство=Springer-Verlag Wien|год=1992|isbn=3211823670|ref=A.Eden}}
[[Turkum:Maxsus nisbiylik nazariyasi]]
[[Turkum:Maxsus nisbiylik nazariyasi]]
[[Turkum:To'lqinlar nazariyasi]]
[[Turkum:Toʻlqinlar nazariyasi]]
[[Turkum:To'lqin hodisalari]]
[[Turkum:Toʻlqin hodisalari]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Doppler effect
To'lqinlarning manbai chapga siljiydi. Keyin to'lqinlarning chastotasi chapda yuqori (ko'proq), o'ngda esa pastroq (kamroq) bo'ladi. Boshqacha qilib aytganda, agar to'lqin manbai chiqaradigan to'lqinlarni quvub yetsa, u holda to'lqin uzunligi kamayadi. Agar u uzoqlashsa, to'lqin uzunligi ortadi.

Doppler effekti - kuzatuvchi (qabul qiluvchi) ga nisbatan nurlanish manbasining harakati tufayli kuzatuvchi (qabul qiluvchi) tomonidan qabul qilinadigan nurlanish chastotasining va shunga mos ravishda toʻlqin uzunligining oʻzgarishi [1] . Effekt avstriyalik fizik Kristian Doppler sharafiga nomlangan.

Doppler effektining sababi shundaki, toʻlqin manbai kuzatuvchi tomon harakat qilganda, har bir ketma-ket toʻlqin tepasi kuzatuvchiga oldingi toʻlqin choʻqqisiga qaraganda yaqinroq pozitsiyadan chiqadi [2][3] . Shunday qilib, har bir keyingi toʻlqin kuzatuvchiga oldingi toʻlqinga qaraganda bir oz kamroq vaqt kerak boʻladi. Shunday qilib, kuzatuvchiga ketma-ket toʻlqin choʻqqilari kelishi orasidagi vaqt qisqaradi, bu chastotaning oshishiga olib keladi.

Kashfiyot tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Suvdagi toʻlqinlarni oʻz kuzatishlariga asoslanib, Doppler shunga oʻxshash hodisalar boshqa toʻlqinlar bilan havoda sodir boʻlishini taklif qildi. Toʻlqinlar nazariyasiga asoslanib, 1842 yilda u yorugʻlik manbasining kuzatuvchiga yaqinlashishi kuzatilgan chastotani oshiradi, masofa esa uni kamaytiradi, degan xulosaga keldi (" Of the Colored Light of Double Stars and Certain Other Stars in the Heavens (ingl. maqolasi) "). Doppler kuzatuvchi tomonidan qabul qilingan tovush va yorugʻlik tebranishlari chastotasining toʻlqinlar manbai va kuzatuvchining bir-biriga nisbatan harakat tezligi va yoʻnalishiga bogʻliqligini nazariy jihatdan asosladi. Keyinchalik bu hodisa uning nomi bilan atalgan.

Dopler ushbu printsipni astronomiyada qoʻllagan va akustik va optik hodisalar oʻrtasida parallel boʻlgan. Uning fikricha, barcha yulduzlar oq nur chiqaradi, ammo ularning yerga yoki yerdan harakatlanishi tufayli rang oʻzgaradi (Dopler tomonidan koʻrib chiqilgan ikkilik yulduzlar uchun bu taʼsir juda kichik). Oʻsha paytdagi asbob-uskunalar bilan rang oʻzgarishini kuzatish imkonsiz boʻlsa-da, tovush nazariyasi 1845 yildayoq sinovdan oʻtgan. Faqatgina spektral tahlilning kashf etilishi optikadagi taʼsirni eksperimental tekshirishga imkon berdi.

Doppler nashrining tanqidi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tanqidning asosiy sababi, maqolaning eksperimental dalillari yoʻqligi va faqat nazariy boʻlganligi edi. Uning nazariyasining umumiy izohi va ovoz uchun taqdim etgan qoʻllab-quvvatlovchi rasmlari toʻgʻri boʻlsa-da, yulduz rangining oʻzgarishi haqidagi tushuntirishlar va toʻqqizta qoʻllab-quvvatlovchi dalillar toʻgʻri emas edi. Xato barcha yulduzlar oq yorugʻlik chiqaradi degan notoʻgʻri tushunchadan yuzaga kelgan va Doppler, aftidan, infraqizil ( W. Herschel, 1800) va ultrabinafsha nurlanish ( I. Ritter, 1801) kashfiyoti haqida bilmagan [4] .

1850 yilga kelib Doppler effekti tovush uchun eksperimental ravishda tasdiqlangan boʻlsa-da, uning nazariy asoslari Jozef Petsval tomonidan qoʻzgʻatilgan qizgʻin bahs-munozaralarni keltirib chiqardi. Petsvalning asosiy eʼtirozlari oliy matematikaning rolini boʻrttirishga asoslangan edi. U Doppler nazariyasiga 1852-yil 15-yanvarda Fanlar akademiyasining yigʻilishida taqdim etilgan “Toʻlqinlar harakatining asosiy tamoyillari: toʻlqin uzunligining saqlanish qonuni” nomli maqolasi bilan javob berdi. Unda u nazariya bor-yoʻgʻi 8 sahifada chop etilsa va oddiy tenglamalardan foydalanilsa, uning qimmatli boʻlishi mumkin emasligini taʼkidlagan. Petsval oʻz eʼtirozlarida kuzatuvchi va manba harakati va muhitning harakatini, ikkita mutlaqo boshqa holatlarini aralashtirib yubordi. Ohirgi holatda, Doppler nazariyasiga koʻra, chastota oʻzgarmaydi [4] .

Doppler effect diagrammatic
Doppler effekti

Eksperimental tekshirish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1845 yilda Utrextlik gollandiyalik meteorolog Kristofer Xenrik Diederik Buijs-Ballot Utrext va Amsterdam oʻrtasidagi temir yoʻlda tovush uchun Doppler effektini tasdiqladi. Oʻsha paytda soatiga 40 milya (64 km/soat) aql bovar qilmaydigan tezlikka erishgan lokomotiv bir guruh karnaychilar bilan ochiq vagonni tortib oldi. Vagonning harakat vaqtida uzoqlashishi va yaqinlashishini, Ballot ohang oʻzgarishiga quloq tutdi. Xuddi shu yili Doppler ikkita trubachilar guruhi yordamida tajriba oʻtkazdi, ulardan biri stantsiyadan uzoqlashdi, ikkinchisi esa harakatsiz qoldi. U tasdiqladiki, orkestrlar bitta notani oʻynaganda, ular dissonansda boʻlishadi. 1846 yilda u oʻz nazariyasining qayta koʻrib chiqilgan versiyasini nashr etdi, unda u manba harakatini ham, kuzatuvchining harakatini ham koʻrib chiqdi. Keyinchalik, 1848 yilda fransuz fizigi Armand Fizo Doppler ishini umumlashtirib, oʻz nazariyasini yorugʻlikka kengaytirdi (osmon jismlari spektrlaridagi chiziqlar siljishini hisoblab chiqdi) . 1860 yilda Ernst Max yulduzning oʻzi bilan bogʻliq boʻlgan yulduzlar spektrlaridagi yutilish chiziqlari Doppler effektini koʻrsatishi kerakligini bashorat qildi va bu erdan kelib chiqqan spektrlarda Doppler effektini koʻrsatmaydigan yutilish chiziqlari ham mavjud. Birinchi tegishli kuzatuv 1868 yilda Uilyam Huggins tomonidan qilingan [5] .

Yorugʻlik toʻlqinlari uchun Doppler formulalarining toʻgʻridan-toʻgʻri tasdigʻi 1871 yilda G. Vogel tomonidan quyosh ekvatorining qarama-qarshi qirralaridan olingan spektrlardagi Fraungofer chiziqlarining pozitsiyalarini solishtirish orqali olingan. Oʻlchangan qiymatlaridan hisoblangan qirralarning nisbiy tezligi G. Vogel spektral intervallari quyosh dogʻlarining siljishidan hisoblangan tezlikka yaqin boʻlib chiqdi .

Dopplerfrequenz
Doppler effekti avtomobil dvigateli yoki sirenasi yaqinlashganda, orqaga chekinayotgandan ko‘ra balandroq ovoz chiqarishini ko‘rsatadigan animatsiya. Pushti doiralar tovush to'lqinlarini ifodalaydi.

 

Hodisaning mohiyati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Doppler effekti sirena yoqilgan holda kuzatuvchi yonidan avtomobil oʻtganda amalda kuzatish oson. Aytaylik, sirena maʼlum bir ohang beradi va u oʻzgarmaydi. Mashina kuzatuvchiga nisbatan harakat qilmasa, u sirena chiqaradigan ohangni aniq eshitadi. Ammo agar mashina kuzatuvchiga yaqinlashsa, u holda tovush toʻlqinlarining chastotasi ortadi va kuzatuvchi sirena chiqaradigandan balandroq ohangni eshitadi. Oʻsha paytda, mashina kuzatuvchining yonidan oʻtib ketganda, u sirena chiqaradigan ohangni eshitadi. Va mashina uzoqroqqa ketsa va yaqinlashgandan koʻra uzoqlashsa, kuzatuvchi tovush toʻlqinlarining past chastotasi tufayli pastroq ohangni eshitadi.

Har qanday muhitda tarqaladigan toʻlqinlar (masalan, tovush ) uchun manba va toʻlqin qabul qiluvchining ushbu muhitga nisbatan harakatini hisobga olish kerak. Tarqalishi uchun muhit kerak boʻlmagan elektromagnit toʻlqinlar uchun (masalan, yorugʻlik ), vakuumda faqat manba va qabul qiluvchining nisbiy harakati muhimdir [6] .

Zaryadlangan zarrachaning relativistik tezlik bilan muhitda harakatlanishi ham muhim ahamiyatga ega. Bunday holda, Cherenkov nurlanishi laboratoriya tizimida roʻyxatga olinadi, bu Doppler effekti bilan bevosita bogʻliq.



Relyativistik Doppler effekti ikkita sababga koʻra yuzaga keladi:Andoza:Формула

Relyativistik Doppler effekti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Elektromagnit toʻlqinlarning (yoki boshqa massasiz zarralarning) vakuumda tarqalishida chastota formulasi maxsus nisbiylik tenglamalaridan kelib chiqadi. Elektromagnit toʻlqinlarning tarqalishi moddiy muhitni talab qilmagani uchun biz faqat manba va kuzatuvchining nisbiy tezligini hisobga olishimiz mumkin [7]Andoza:ФормулаAndoza:Формулаbu yerda c{\displaystyle c} yorugʻlik tezligi, v{\displaystyle v} - manbaning qabul qiluvchiga (kuzatuvchiga) nisbatan tezligi; θ{\displaystyle \theta} bu qabul qiluvchiga yoʻnalish va qabul qiluvchi mos yoʻnalishdagi tezlik vektori orasidagi burchak. Agar manba kuzatuvchidan uzoqlashayotgan boʻlsa, unda θ=π{\displaystyle \theta=\pi}, agar yaqinlashayotgan boʻlsa, unda θ=0{\displaystyle \theta=0} . Agar ikkinchi darajali kichik v/c ni eʼtiborsiz qoldirsak, relyativistik formula klassik Doppler effektiga tushadi.

Oxirgi omil toʻlqin vektori va manba tezligi oʻrtasidagi burchak boʻlganda, koʻndalang Doppler effektiga olib keladi, qachonki toʻlqin vektori bilan manba tezligi orasidagi burchak shu qiymatga teng boʻlganda θ=π2{\displaystyle \theta=\frac{\pi}{2}} . Bunday holda, chastotaning oʻzgarishi klassik analogga ega boʻlmagan sof relativistik effektdir.

  • manba va qabul qiluvchining nisbiy harakati bilan chastota oʻzgarishining klassik analogi;
  • relyativistik vaqt sekinlashishi.

Teskari Doppler effekti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1967 yilda Viktor Veselago manfiy sinish koʻrsatkichi boʻlgan muhitda teskari Doppler effekti ehtimolini nazariy jihatdan oldindan aytdi. Bunday muhitda Doppler siljishi sodir boʻladi, bu odatiy Doppler chastotasining siljishiga qarama-qarshi belgiga ega. Ushbu taʼsirni aniqlashga imkon beradigan birinchi tajriba 2003 yilda Bristolda ( Buyuk Britaniya ) Nayjel Seddon va Trevor Bearpark tomonidan chiziqli boʻlmagan uzatish liniyasiga asoslangan holda amalga oshirildi [8] . Yaqinda teskari Doppler effekti kengroq metamateriallar sinfida kuzatildi.

Doppler effektini kuzatish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hodisa har qanday toʻlqinlar va zarrachalar oqimiga xos boʻlganligi sababli, uni tovush uchun kuzatish juda oson. Ovoz tebranishlarining chastotasi quloq tomonidan tovush balandligi sifatida qabul qilinadi. Tez harakatlanuvchi mashina yoki poezd sizning yoningizdan oʻtib, ovoz chiqaradigan, masalan, sirena yoki shunchaki ovozli signal beradigan vaziyatni kutish kerak. Mashina sizga yaqinlashganda, ovoz balandligi balandroq boʻlishini, keyin mashina sizga yaqin boʻlganda, u keskin pasayib ketishini, keyin esa uzoqlashayotganda mashina pastroq notada signal berishini eshitasiz.

Qoʻllanilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Doppler effekti koinotning boshlanishi haqidagi zamonaviy nazariyalarning ajralmas qismidir ( Katta portlash va qizil siljish ). Bu printsip yulduzlarning koʻrish chizigʻi boʻylab harakatlanish tezligini (kuzatuvchiga yaqinlashish yoki undan uzoqlashish) va ularning oʻq atrofida aylanishini, sayyoralarning aylanish parametrlarini, Saturn halqalarini oʻlchash uchun astronomiyada koʻplab ilovalarni oldi. Bu ularning tuzilishini takomillashtirishga imkon berdi), quyosh fotosferasidagi turbulent oqimlar, sunʼiy yoʻldosh traektoriyalari, termoyadroviy reaktsiyalarni boshqarish, soʻngra fizika va texnologiyaning turli sohalarida ( ob-havo prognozida, aeronavigatsiya va radarlarda ) yoʻl politsiyasi ). Doppler effekti zamonaviy tibbiyotda keng qoʻllanilgan: koʻplab ultratovush diagnostika asboblari unga asoslangan. Qoʻllanishining asosiy yoʻnalishlari:

  • Doppler radari - obyektdan aks ettirilgan signal chastotasining oʻzgarishini oʻlchaydigan radar . Chastotaning oʻzgarishidan obyekt tezligining radial komponenti hisoblanadi (tezlikning obyekt va radar orqali oʻtadigan toʻgʻri chiziqqa proyeksiyasi). Doppler radarlari turli sohalarda qoʻllanilishi mumkin: samolyotlar, kemalar, avtomobillar, gidrometeorlar (masalan, bulutlar), dengiz va daryo oqimlari, shuningdek boshqa obyektlar tezligini aniqlash uchun.

thumb|200x200px| Doppler effekti yordamida Yerning Quyosh atrofida aylanishini isbotlash.

  • Astronomiya:
    • Spektrning chiziqlarini siljitish orqali yulduzlar, galaktikalar va boshqa osmon jismlari harakatining radial tezligi aniqlanadi. Astronomiyada osmon jismlarining radial tezligini radial tezlik deb atash odatiy holdir. Doppler effekti yordamida ularning radial tezligi samoviy jismlarning spektridan aniqlanadi. Yorugʻlik tebranishlarining toʻlqin uzunliklarining oʻzgarishi, manba spektridagi barcha spektral chiziqlar, agar uning radial tezligi kuzatuvchidan uzoqroqqa ( qizil siljish ) yoʻnaltirilgan boʻlsa, uzoq toʻlqinlar tomon siljiydi va qisqa boʻlsa, uzoq toʻlqinlarga siljiydi. radial tezlikning yoʻnalishi kuzatuvchi tomon ( binafsha siljishi ). Agar manba tezligi yorugʻlik tezligiga nisbatan kichik boʻlsa (~ 300 000 km / s), u holda relativistik boʻlmagan yaqinlashuvda radial tezlik yorugʻlik tezligini har qanday spektral chiziqning toʻlqin uzunligi oʻzgarishiga koʻpaytiriladi va unga boʻlinadi.
    • Spektral chiziqlarning kengligini oshirish orqali yulduzlar fotosferasi haroratini oʻlchash mumkin. Haroratning oshishi bilan chiziqlarning kengayishi gazdagi nurlantiruvchi yoki yutuvchi atomlarning xaotik termal harakati tezligining oshishi bilan bogʻliq.
  • Suyuqlik yoki gaz oqimi tezligini kontaktsiz oʻlchash. Doppler effekti suyuqlik va gazlarning oqim tezligini oʻlchaydi. Ushbu usulning afzalligi shundaki, datchiklarni toʻgʻridan-toʻgʻri oqimga joylashtirish shart emas. Tezlik ultratovush yoki optik nurlanish toʻlqinlarining tarqalishi bilan aniqlanadi ( Optik oqim oʻlchagichlar ) muhitning bir xil boʻlmagan joylariga ( suspenziya zarralari, asosiy oqim bilan aralashmaydigan suyuqlik tomchilari, suyuqlikdagi gaz pufakchalari).
    Redshift
    Quyoshga o'xshash spektral turdagi chekinayotgan yulduz spektridagi spektral yutilish chiziqlarining qizil siljishi . Taqqoslash uchun, Quyoshning spektri chap tomonda koʻrsatilgan.
  • Xavfsizlik signallari . Harakatlanuvchi obyektlarni aniqlash uchun.
  • Koordinatalarning taʼrifi . Cospas-Sarsat sunʼiy yoʻldosh tizimida yerdagi favqulodda uzatuvchining koordinatalari sunʼiy yoʻldosh tomonidan Doppler effekti yordamida undan olingan radio signalidan aniqlanadi.
  • Global joylashishni aniqlash tizimlari GPS va GLONASS.

Sanʼat va madaniyat

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Ilmiy-fantastik adabiyotlarda kosmik kemalarning (yulduzli kemalarning) giperkosmik parvozlarini amalga oshirishda koʻpincha tilga olinadi.
  • "Katta portlash nazariyasi" amerikalik komediya teleserialining 1-mavsumining 6-qismida doktor Sheldon Kuper Xellouin bayramiga boradi, buning uchun u Doppler effektini aks ettiruvchi kostyum kiygan. Biroq, hozir boʻlganlarning barchasi (doʻstlardan tashqari) uni zebra deb oʻylaydi.
  • Half-Life kompyuter oʻyiniga qoʻshimchalardan biri Blue Shift ( koʻk siljish ) deb nomlanadi, bu noaniq (u ushbu maqolada tasvirlangan ilmiy maʼnoga ham ega va uni "koʻk siljish " deb ham tarjima qilish mumkin. soqchilarning koʻk formasiga ishora, ulardan biri bosh qahramon ).
  • The Algorithm(ingl.) ) The Doppler Effect albomiga ega.
  • Koreyaning Bangtan Boys musiqiy guruhining "DNK" qoʻshigʻi uchun videoning boshida Doppler effekti formulasi paydo boʻladi, sahnaning oʻzi esa uning soddalashtirilgan tasviridir. Bu doimiy ravishda guruhning kliplari haqida nazariya qilib yuradigan muxlislar uchun hazildan boshqa narsa emas.
  1. ↑ Giordano, Nicholas. College Physics: Reasoning and Relationships. Andoza:Нп3, 2009 — 421—424-bet. ISBN 978-0534424718. 
  2. ↑ Possel, Markus „Waves, motion and frequency: the Doppler effect“. Einstein Online, Vol. 5. Max Planck Institute for Gravitational Physics, Potsdam, Germany (2017). 2017-yil 14-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 4-sentyabr.
  3. ↑ Henderson, Tom „The Doppler Effect – Lesson 3, Waves“. Physics tutorial. The Physics Classroom (2017). Qaraldi: 2017-yil 4-sentyabr.
  4. ↑ 4,0 4,1 A.Eden 1992.
  5. ↑ Лауэ М.. История физики. Москва: ГИТТЛ, 1956. 
  6. ↑ При распространении света в среде, его скорость зависит от скорости движения этой среды. См. опыт Физо.
  7. ↑ „Эффект Доплера в теории относительности“. 2012-yil 1-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 6-iyun.
  8. ↑ Kozyrev, Alexander B.; van der Weide, Daniel W. (2005). "Explanation of the Inverse Doppler Effect Observed in Nonlinear Transmission Lines". Physical Review Letters 94 (20): 203902. doi:10.1103/PhysRevLett.94.203902. PMID 16090248. 
  • Eden A.. The Search for Christian Doppler. Springer-Verlag Wien, 1992. ISBN 3211823670.