Donishmand tentak
| Donishmand tentak | |
|---|---|
| „Jahon adabiyoti va folklori“ obrazi | |
 „Stańczyk“ (Jan Matejko, 1862). Polyak saroy masxarabozi Stańczyk dushman gʻalabasidan qaygʻurayotgan yagona „donishmand“ sifatida tasvirlangan. | |
| Ilk bora koʻringan | Antik davr adabiyoti |
| Muallif(lar) | Xalq ijodi, Erazm Rotterdamskiy, William Shakespeare |
| Umumiy maʼlumotlar | |
| Toʻliq ismi | Donishmand tentak / Aqlli tentak |
| Taxallusi | Wise fool / Stultitia |
| Irqi | Inson |
| Kasbi | Masxaraboz, faylasuf, darvish |
| Aloqador boshqa obraz(lar) | Nasriddin Afandi, Don Kixot, Qirol Lirning masxarabozi |
| Kelib chiqishi | Gretsiya, Rim, Sharq mamlakatlari |
Donishmand tentak (inglizcha: The wise fool) yoki tentaklik donoligi — adabiy paradoksning bir shakli boʻlib, unda tashqi koʻrinishidan axmoq yoki tentak deb hisoblangan qahramon aslida yuksak donolik tashuvchisi sifatida namoyon boʻladi[1]. Ushbu arxetip antik davrdan hozirgi kunga qadar sanʼat va adabiyotda keng qoʻllanilib keladi. U intellektualizm tushuntirib bera olmagan hayotiy haqiqatlarni sodda va samimiy yoʻl bilan ochib berishga xizmat qiladi.
Tarixi
Antik davr
Qadimgi dunyoda tentaklik va donolik oʻrtasidagi aloqa muhim oʻrin tutgan. Platon oʻzining „Davlat“ asarida „Gʻor haqidagi allegoriya“ orqali donishmand tentakning ilk namunalaridan birini keltirgan[2]. Koʻplab tadqiqotchilar Sokratni antik davrning eng buyuk „donishmand tentagi“ deb hisoblashadi. U oʻzining mashhur „Men hech narsa bilmasligimni bilaman“ degan iborasi (Sokrat paradoksi) orqali oʻzini bilimsizdek koʻrsatib, aslida oʻzini aqlli hisoblagan kishilarning bilimsizligini isbotlagan[3].
Oʻrta asrlar va Sharq uygʻonishi
Oʻrta asrlarda donishmand tentak obrazi koʻpincha diniy shaxslar qiyofasida namoyon boʻlgan. Islom oltin davrida „aqlli jinnilar“ (intelligent insane) haqida butun bir adabiy janr shakllangan. „Ming bir tun“ ertaklaridagi Buhlil obrazi yoki butun Sharq dunyosiga mashhur boʻlgan Nasreddin afandi (Xoʻja Nasriddin) aynan ushbu toifaga kiradi[4]. Ular oʻzlarining gʻalati va kulgili hatti-harakatlari orqali jamiyatdagi illatlarni va hokimiyatning adolatsizligini fosh qilishgan.
Uygʻonish davri
Ushbu paradoks Renessans davrida oʻzining choʻqqisiga chiqdi. Erazm Rotterdamskiy oʻzining 1511-yilda nashr etilgan „Tentaklikka madhiya“ (In Praise of Folly) asarida Stultitia (Tentaklik maʼbudasi) obrazini yaratdi[5]. Shuningdek, William Shakespeare oʻzining pyesalarida, ayniqsa „Qirol Lir“ asaridagi Masxaraboz obrazi orqali bu mavzuni mukammal darajaga yetkazdi. Shakespeare masxarabozi qirolni jazolanishdan qoʻrqmasdan tanqid qila oladigan yagona „donishmand“ shaxsdir[6]. Miguel de Cervantesning „Don Kixot“ asari ham xayolparast ritsar va uning sodda qurolbardori Sancho Pansa orqali donishmand tentaklik olamini yoritib beradi.
Xarakterli xususiyatlari
Donishmand tentaklar odatda quyidagi xislatlari bilan ajralib turadi:
- Ijtimoiy normalardan ozodlik: Ular jamiyat tomonidan oʻrnatilgan qoidalarga boʻysunmaydilar, shu sababli ular haqiqatni qoʻrqmasdan ayta oladilar;
- Samimiylik va beguborlik: Ularning donoligi kitobiy bilimga emas, balki tabiiy instinkt va pok qalbga asoslangan;
- Soʻz oʻyinlari: Ular koʻpincha majoziy maʼnoda gapiradilar va raqiblarini soʻz oʻyinlari orqali mot qiladilar.
Tadqiqotchi Valter Kayzerning fikricha, bunday qahramonlar „oxymoron“ (teskari maʼnoli birikma) timsolidir: ular bir vaqtning oʻzida ham axmoq, ham eng oʻtkir zehnli kishilardir[1].
Zamonaviy madaniyatda
Bugungi kunda ham ushbu arxetip adabiyot va kinoda yashamoqda. Masalan, George R. R. Martinning „Muz va olov qoʻshigʻi“ asaridagi Patchface obrazi yoki yapon yozuvchisi Syusaku Endoning „Ajoyib tentak“ (Wonderful Fool) romanidagi Gaston Bonapart obrazi zamonaviy donishmand tentaklarga yaqqol misoldir[7].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Kaiser, Walter. Wisdom of the Fool. New Dictionary of the History of Ideas. Charles Scribner’s Sons, 2005. pp. 515–520
- ↑ Plato. Republic. Harvard University Press, 2015
- ↑ Oxford English Dictionary under irony.
- ↑ Javadi, Hasan. MOLLA NASREDDIN i. THE PERSON. Encyclopaedia Iranica, 2015
- ↑ Behler, E. H. Paradox. The Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics, 2012. 4th edition
- ↑ Shakespeare, William. The tragedy of King Lear. Simon and Schuster, 2015
- ↑ Endo, Shusako. Obaka san (Wonderful Fool). Chuo, 1959