Donishmand Gʻoziy
| Donishmand Gʻoziy | |
|---|---|
| Bey Amir Gʻoziy | |
| Donishmandiya davlati maliki | |
| Saltanat | 1071 — 1085 |
| Oʻtmishdoshi | lavozimga asos solingan |
| Davomchisi | Gʻoziy Gümüshtigin |
| Vafoti |
1085[1] Kappadokiya (hozirgi Turkiya |
| Otasi | Ali Taylu at-Turkmaniy |
| Dini | Islom |
Donishmand Gʻoziy (forscha: دانشمند غازی), shuningdek Donishmand Taylu yoki Donishmand Aḥmad Gʻoziy (1085-yilda vafot etgan), Seljuqiylar xizmatidagi turkman sarkarda boʻlib, keyinchalik Onadoʻli beyliklaridan biri boʻlgan Donishmandiya davlati asoschisi boʻlgan[1]. Manzikert jangidan keyin yuz bergan turkiy xalqlarning Onadoʻliga yurishi natijasida uning sulolasi Onadoʻlining shimoliy-markaziy hududlari ustidan nazorat oʻrnatgan.
Hayoti
Vizantiya qoʻshinlarining Manzikert jangida magʻlubiyatga uchrashi va undan keyingi ichki urushlar turklar, jumladan Donishmand Gʻoziyga sodiq kuchlarga deyarli butun Onadoʻlini egallab olish imkonini bergan. Donishmand Gʻoziy va uning qoʻshinlari Markaziy Onadoʻlini oʻz yerlariga aylantirib, Vizantiya imperiyasidan Neocaesarea, Tokat, Sivas va Euchaita shaharlarini tortib olgan.
Michael maʼlumotlariga koʻra, 1085-yilda Kappadokiyani boshqargan va ehtimol aynan shu yili vafot etgan[1]. Biroq, Amin Maalouf The Crusades Through Arab Eyes asarida Donishmand Gʻoziy 1097-yilda Birinchi salib yurishi davrida Kilij Arslanning Kichik Osiyoni nasroniy qoʻshinlar hujumidan himoya qilish haqidagi chaqirigʻiga javob berganini taʼkidlaydi[2]. Uning oʻrniga oʻgʻli Goʻziy Gümüshtigin taxtga oʻtirgan.
Afsona
Donishmand Gʻoziy 13-asrda yaratilgan turkiy tildagi epik ritsarlik romani Donishmandnoma asarining markaziy qahramoni hisoblanadi. Ushbu alegorik asarda Donishmand Gʻoziyning hayotiga oid voqealar 8-asr arab jangchisi Sayyid Battol Gʻoziy hamda ilk abbosiylar davridagi fors qahramoni Abu Muslimning afsonaviy jasoratlari bilan uygʻunlashtirib tasvirlangan[3].
Donishmandnoma tarkibidagi afsonalar Domnishmand Gʻoziyning vafotidan qariyb bir asr oʻtib, Rum saljuqiylari sultoni Kayqubod I buyrugʻi bilan ilk bor turkiy ogʻzaki anʼana asosida jamlangan. Bizgacha yetib kelgan yakuniy shakli esa 15-asr boshlarida Usmoniylar sultoni Murod II koʻrsatmasiga asosan tuzilgan toʻplam hisoblanadi[manba kerak].
Ismi
Ismi borasida ham muayyan chalkashliklar mavjud boʻlib, olimlar oʻrtasida unga nisbatan qoʻllangan nomlar masalasida ayrim tafovutlar kuzatiladi. Oʻgʻli Gʻoziy Gümüshtigin bilan bir xil ismga ega boʻlgan. Otasi qisqacha Donishmand Gʻoziy deb ataladi, oʻgʻli esa Gʻoziy Gümüştegin nomi bilan tanilgan. Bundan tashqari, Donishmandiylar sulolasining Saljuqiylar sulolasi bilan qarindoshlik aloqalari mavjudligi ham qayd etiladi. Rum saljuqiylari hukmdori Sulaymon ibn Qutulmishning ona tomondan amakisi boʻlgan[4][1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 ABDÜLKERİM ÖZAYDIN (1988–2016). "DÂNİŞMEND GAZİ (ö. 477/1085 [?) Dânişmendli hânedanının kurucusu ve ilk hükümdarı (1071-1085)."] (Turkish). TDV Encyclopedia of Islam (44+2 vols.). Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies. https://islamansiklopedisi.org.tr/danismend-gazi.
- ↑ Maalouf, Amin. [[1] The crusades through Arab eyes], Internet Archive, New York : Schocken Books, 1984 — 14–15-bet. ISBN 978-0-8052-0898-6.
- ↑ Maalouf, Amin. [[2] The crusades through Arab eyes], Internet Archive, New York : Schocken Books, 1984 — 10–11-bet. ISBN 978-0-8052-0898-6.
- ↑ Yazici 1993, ss. 654–655.
Adabiyotlar
- (limited preview) Clifford Edmund Bosworth. The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual. Edinburgh University Press, 2004. ISBN 978-0-7486-2137-8.
- Irene Melikoff (1960): Danishmendname La Geste de Melik Danishmend, translation and introduction to a Turkish epic of the 13th century
- Yazici, Tahsin (1993). "DĀNEŠMAND". Encyclopaedia Iranica, Vol. VI, Fasc. 6. 654–655 b. http://www.iranicaonline.org/articles/danesmand-amir-gazi-taylu-gms-tigin-ahmad-or-mohammad-danesmand-d.