Diyen uglevodorodlar

Diyen uglevodorodlar, diyenlar, diolefinlar — ikkita qoʻshbogʻli toʻyinmagan uglevodorodlar. D. u. molekulasidagi qoʻshbogʻlarning oʻzaro joylashuviga qarab uch xil boʻladi: 1) ayrim qoʻshbogʻl i D. u., mas, pentadiyen -1,4; kimyoviy xossalari jihatdan olefinlarga oʻxshaydi; 2) zich (kumulyasiyalangan) qoʻshbogʻli D. u., allenlar sinfi shulardan iborat; 3) qoʻshbogʻlari oralangan (oddiy bogʻ vositali) D. u. D. u. etilen qatori uglevodorodlarining barcha xossalarini namoyon qiladi. D. u. olishning umumiy usullari: glikollar va toʻyinmagan spirtlar degidratatsiyasi, ikki atomli galoid birik-malardan galogen vodorodlar tortib olish reaksiyasi va b. D. u. poliamid tolalar, plastifikatorlar, lok, dori, sintetik kauchuk va b. i. ch.da asosiy xom ashyodir.Qoʻsh bogʻlarning joylashishiga qarab alkadiyenlar quyidagi uch turga boʻlinadi:

1.     Kumulyatsiyalangan yoki tutashgan diyenlar. Bu tor diyenlarda ikkala qoʻsh bogʻ ham bitta uglerod aioraiga birikkan boʻladi. Ularning birinchi vakili CH₂=C=CH₂ alien deb atalgani uchun, koʻpincha, kumulyatsi­yalangan diyenlar alien uglevodorodlar deb ham ataladi.

2.     Konyugirlangan diyenlar yoki oralatma qoʻsh bogʻli diyenlar. Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ orasida bitta oddiy bogʻ joylashgan boʻladi. Masalan,                         CH₂=CH-CH=CH₂ divinil.

3.     Ajratilgan qo 'sh bogʻli diyenlar. Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ ikki va undan ortiq oddiy bogʻ bilan ajratilgan boʻladi: >C = C-(CH₂)n-C = C <

Nomenklaturaasi. Xalqaro oʻrinbosarli nimenklatura bilan atalganda diyenlar toʻyingan uglevodorodlarning hosilasi deb qaraladi, qoʻsh bogʻlarning oʻrni qoʻsh bogʻ tutgan uglerod atomining raqami bilan koʻrsatiladi va alkanlarning nomi oxiridagi -an oʻrniga -diyen soʻzi qoʻshib oʻqiladi. Baʻzan diyenlar tarixiy nomenklatura bilan ataladi.

H₂C=C=CH₂ alien 1,2-propadiyen

H₂C=CH—CH=CH, eritren divinil 1,3-butadiyen                                            H₂C=CH-CH₂-CH₂-CH=CH₂ diallin 1,5-geksadiyen. Kimyoviy xossalari jihatidan butadiyen bilan izopren to'yinmagan uglevodorodlarga о ‘xshaydi — biriktirib olish reaksiyalari ular uchun xosdir. Odatda modda bu diyenlar molekulalarining uchlariga birikadi. Masalan, brom bilan o’zaro ta’sirlashganda qo‘shbog‘lar uziladi, chekkadagi uglerod atomlariga brom atomlari birikadi, erkin valentliklar esa qo‘shbog‘ hosil qiladi, ya’ni birikish natijasida qo‘shbog‘ siljiydi:

          CH₂=CH-CH=CH₂+Br₂ => CH₂Br-CH= CH-CH₂Br

Butadiyen va izopren polimerlanadi va sopolimerlanadi, ya’ni boshqa to‘yinmagan birikmalar bilan birgalikda polimerlanadi va kauchuklar hosil qiladi.

Adabiyot

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil