Diya ad-Din al-Makkiy
Diya ad-Din al-Makkiy ضياء الدين المالكي | |
|---|---|
| Unvoni | Diya ad-Din |
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Vafoti | hijriy 550-yil/milodiy 1155–1156-yil |
| Dini | Islom |
| Hudud | Yaqin Sharq |
| Mazhab | Sunniylik |
| Yurisprudensiya | shofi’iylik |
| Imom | ash’ariylik |
| Asosiy qiziqish(lar)i | Islom ilohiyoti (kalom), islom huquqshunosligi |
| Mashhur ish(lar)i | Nihayat al-Maram fi Diroyat al-Kalam |
| Kasbi | Faqih, olim, islomiy mutakallim |
Diya ad-Din Umar ibn al-Husayn al-Makkiy (Diya ad-Din al-Makkiy nomi bilan ham tanilgan (arabcha: ضياء الدين المالكي)) — mashhur ash’ariy mutakallim va shofi’iy faqih. Islom tarixidagi eng muhim mutakallim va faylasuflardan biri bo‘lgan Faxriddin Roziyning otasi va ilk ustozi boʻlgani bilan tanilgan[1].
Nomi
Uning Makkiy nisbasi oilasining kelib chiqishi bilan bog‘liq bo‘lib, ular Makkani tark etib, avval Tabaristonga ko‘chgan, so‘ng u yerdan yaqin atrofdagi Ray shahriga joylashgan[2].
Hayoti
Uning hayoti haqida ko‘p narsa ma’lum emas. U ustozi al-Juvayniy vafotidan so‘ng, Musulmon Sharqidagi ash’ariylikning yetakchi namoyandasi Abu-l-Qosim al-Ansoriydan ash’ariy ilohiyotini va Qur’on tafsirini o‘rgangan. Tabiiyki, bu ta’lim Nishopurda, ehtimol, al-Ansoriy kutubxonachi bo‘lib ishlagan Nizomiya madrasasida bo‘lib o‘tgan. Al-Makkiy Xurosondagi Marv shahrida nufuzli shofi’iy olim al-Bag’aviydan shofi’iy fiqhini o‘rgangan. Al-Makkiy Ray shahrining bosh masjidida voiz vazifasini bajargan, ehtimol otasining yo‘lini davom ettirgan. Taxminlarga ko‘ra, u o‘g‘li Faxriddin Roziy o‘n to‘rt yoki o‘n besh yoshlarida bo‘lgan paytda, 559/1163–1164-yillarda vafot etgan[2].
Asarlari
Al-Makkiy bir qator ilohiyotiy va fiqhiy asarlar yozgani aytiladi, ularning ayrimlarini Faxriddin vaqti-vaqti bilan keltiradi. Uning eng muhim asari bo‘lgan, ash’ariy ilohiyotga bag‘ishlangan jamlovchi asarning ikkinchi jildi — Nihayat al-Maram fi Diroyat al-Kalam (“Kalomni o‘rganishda intilishlarning eng yuksak nuqtasi”) ning ishonchli nusxasi yaqinda paydo bo‘lgan. Bu ikki jildli ulkan asardir. An’anaviy ash’ariylikning saqlanib qolgan kam sonli jamlovchi asarlaridan biri bo‘lgani va Faxriddinning tarbiyasi davrida yuz bergan ilohiyotiy o‘tish jarayonini yoritib bergani uchun bu kitob tarixiy jihatdan muhimdir. Nihayaning bizgacha yetib kelgan qismi ilohiyotiy mazmun va tuzilish jihatidan al-Juvayniy hamda al-Ansoriyning kalamga oid asarlariga yaqindan ergashadi. Al-Makkiyning eng mashhur ilohiyotiy qarashiga ko‘ra, Xudoning mumkin (kontingent) mavjudligi zarurdir, chunki Uning mavjudligi talab etiladi, biroq yaratilgan mavjudotlarning mavjudligi esa Xudo ularda vujudga keltiradigan tasodifiy, davom etuvchi mavjudlik orqali saqlanib turadi. Ash’ariylikdan farq qiladigan bu g‘oya Faxriddin ar-Roziyning metafizikasining dastlabki bosqichlariga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin[2].
Manbalar
- ↑ Ayman Shihadeh 2016, s. 69
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Ayman Shihadeh 2016, s. 70
Adabiyotlar
- Shihadeh, Ayman (1971). "Ḍiyāʾ al-Dīn al-Makkī". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_27353. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%E1%B8%8Ciy%C4%81%CA%BE+al-D%C4%ABn+al-Makk%C4%AB&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Ayman Shihadeh (2016). "International Journal of Innovation, Creativity and Change". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam (3- nashri). Brill. p. 69-70. ISSN 1873-9830. https://www.academia.edu/22685198/Ḍiyā_al_Dīn_al_Makkī_the_Father_of_Fakhr_al_Dīn_al_Rāzī_EI3_.
- Sabine Schmidtke. The Oxford Handbook of Islamic Theology. Oxford University Press, 2016 — 12-bet. ISBN 9780199696703.