Disnomiya: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
| albedo = {{val|0.04|+0.02|0.01}} | | albedo = {{val|0.04|+0.02|0.01}} | ||
}} | }} | ||
'''Disnomiya''' (''Dysnomia'' - rasmiy ravishda (136199) Eris I Dysnomia) [[karlik sayyora]] [[Erida|Eridaning]] yagona | '''Disnomiya''' (''Dysnomia'' - rasmiy ravishda (136199) Eris I Dysnomia) [[karlik sayyora]] [[Erida|Eridaning]] yagona maʼlum boʻlgan yoʻldoshidir. U 2005-yilda [[Michael E. Brown|Mayk Braun]] va WM Keck rasadxonasining lazerli yoʻl-yoʻriqli yulduz adaptiv optika jamoasi tomonidan kashf etilgan va S/2005 (2003 UB 313) 1 nomini rasmiy ravishda Disnomiya (qadimgi yunoncha soʻzdan olingan) boʻlgunga qadar olib kelgan<ref name="a">{{veb manbasi |last1=Green |first1=D. W. E. (13 September 2006) |title=(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |publisher=IAU Circular}}</ref>. | ||
Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km (Erida diametrining 25% dan 35% gacha) va Neptun orti eng katta obyektlardan biridir. | Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km (Erida diametrining 25% dan 35% gacha) va Neptun orti eng katta obyektlardan biridir. | ||
==Kashf etilishi== | ==Kashf etilishi== | ||
2005-yil davomida Gavayidagi Keck teleskoplaridagi adaptiv optika guruhi yangi ishga tushirilgan lazerli | 2005-yil davomida Gavayidagi Keck teleskoplaridagi adaptiv optika guruhi yangi ishga tushirilgan lazerli yoʻriqnoma yulduz adaptiv optikasi tizimidan foydalangan holda [[Koyper belbogʻi|Koyper belbogʻining]] toʻrtta eng yorqin obyektlarini ([[Pluton]], [[Makemake]], [[Haumea]] va [[Erida]]) kuzatishlarini amalga oshirdi. 2005-yil 10-sentabrda olib borilgan kuzatishlar Erida atrofidagi orbitada vaqtincha S/2005 (2003 UB 313) 1 deb belgilangan oyni aniqladi. Erida uchun allaqachon qoʻllanilgan Xena taxallusiga muvofiq, yoʻldosh "Gabriel" laqabini oldi. | ||
==Xususiyatlari== | ==Xususiyatlari== | ||
[[Fayl:Eris and Dysnomia.png|thumb|left|[[Erida]] va Disnomiya]] | [[Fayl:Eris and Dysnomia.png|thumb|left|[[Erida]] va Disnomiya]] | ||
Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km, albedo bilan {{val|0.04|+0.02|0.01}}. Hisob-kitob ALMA observatoriyasi tomonidan submillimetrli spektral mintaqada radiometrik kuzatish yordamida olingan. | Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km, albedo bilan {{val|0.04|+0.02|0.01}}. Hisob-kitob ALMA observatoriyasi tomonidan submillimetrli spektral mintaqada radiometrik kuzatish yordamida olingan. Sunʼiy yoʻldosh uchun potentsial massalarning keng diapazoni, uning zichligiga qarab, tizimning massa nisbati 37:1 dan 115:1 gacha boʻlishi mumkin. Minimal holatda {{val|0.143|e=21|u=kg}} massa va {{val|0.8|u=g/cm3}} zichlikka ega. Biroq, albedodagi haddan tashqari farqni hisobga olsak, Disnomiya Erida kabi qattiq jism boʻlishi dargumon va bu diapazonning pastki qismiga yaqinroq boʻlishi mumkin. | ||
Disnomiyaning shakli | Disnomiyaning shakli nomaʼlum. Katta oʻlchamlari tufayli u sharsimon shaklga ega boʻlishi mumkin; u [[Saturn]] va [[Uran|Uranning]] uchta eng kichik ellipsoidal yoʻldoshlaridan ([[Enceladus]], [[Mimas]] va [[Miranda]]) kattaroqdir<ref>{{veb manbasi |last1=Lakdawalla |first1=Emily (25 January 2018) |title=Some big moons in the Kuiper belt |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2018/0202-big-moons-dysnomia-vanth.html |publisher=The Planetary Society}}</ref>. Bu [[Quyosh tizimi|Quyosh tizimidagi]] eng katta maʼlum boʻlgan 17-chi tabiiy yoʻldosh hisoblanadi<ref>{{veb manbasi |title=List Of The Solar System's 30 Biggest Moons |url=http://www.spaceopedia.com/solar-system/moons/size-ranking-list/ |publisher=Spaceopedia}}</ref>. Oʻzining kashfiyoti tasvirlarida Disnomiya K diapazonidagi Eridadan ~60 baravar zaifroq (yoki 4,43 magnitudali) boʻlgan<ref>{{veb manbasi |last1=Johnston |first1=W. R. (30 December 2008) |title=(136199) Eris and Dysnomia |url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-136199.html |publisher=Johnston's Archive |accessdate=d}}</ref><ref name="f">{{veb manbasi |last1=Green, D. W. E. |first1=(4 October 2005) |title=S/2005 (2003 UB313) 1 |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08600/08610.html |publisher=IAU Circular}}</ref> va keyinchalik Hubble kosmik teleskopi bilan olib borilgan kuzatishlar uning koʻrinadigan diapazonda 500 marta zaifroq ekanligini aniqladi. Bu sezilarli darajada quyuqroq yuzani koʻrsatuvchi va ancha qizilroq spektrni bildiradi<ref name="g">{{veb manbasi |last1=Sicardy, B. |first1=et al. (2011) |title=A Pluto-like radius and a high albedo for the dwarf planet Eris from an occultation |url=http://hal.upmc.fr/docs/00/63/77/20/PDF/Eris_SI.pdf |publisher=Nature}}</ref>. Mitti sayyoralarning maʼlum boʻlgan yoʻldoshlaridan faqat [[Xaron]] Disnomiyadan kattaroqdir. | ||
==Orbita== | ==Orbita== | ||
Kek va Xabbl kuzatuvlarini birlashtirgan holda, Disnomiya orbitasi Keplerning sayyoralar harakatining uchinchi qonuni orqali Erida massasini aniqlash uchun ishlatilgan. Disnomiyaning Eridadan | Kek va Xabbl kuzatuvlarini birlashtirgan holda, Disnomiya orbitasi Keplerning sayyoralar harakatining uchinchi qonuni orqali Erida massasini aniqlash uchun ishlatilgan. Disnomiyaning Eridadan oʻrtacha orbital masofasi taxminan 37,300 km (23,200 milya), hisoblangan orbital davri 15,786 kun yoki taxminan yarim oyga teng. Bu Eridaning massasi Plutonnikidan 1,27 marta katta ekanligini koʻrsatadi<ref>{{veb manbasi |last1=Brown, M. E. |first1=Schaller, E. L. (2007) |title=Supporting Online Material for The Mass of Dwarf Planet Eris |url=http://science.sciencemag.org/content/sci/suppl/2007/06/12/316.5831.1585.DC1/Brown.SOM.pdf |publisher=(PDF). Science |accessdate=h}}</ref>. Xabbl tomonidan olib borilgan keng qamrovli kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, Disnomiya Erida atrofida deyarli aylana orbitaga ega boʻlib, past orbital ekssentrisitetga ega (0,0062 ± 0,0010). Disnomiya orbitasi davomida uning eksantrik orbitasi tufayli Eridadan masofasi 462 ± 105 km (287 ± 65 mil) ga oʻzgaradi. | ||
Disnomiyaning dinamik simulyatsiyasi shuni | Disnomiyaning dinamik simulyatsiyasi shuni koʻrsatadiki, uning orbitasi oyning zichligidan qat'i nazar, 5-17 million yil davomida Erida bilan oʻzaro toʻlqinli shovqinlar orqali butunlay aylana boʻlishi kerak edi. Bu nolga teng boʻlmagan ekssentriklik Disnomiya orbitasi buzilganligini anglatadi. Biroq, oʻlchangan ekssentriklik haqiqiy emas, balki albedo xususiyatlari bilan oʻlchovlarning aralashuvi yoki tizimli xatolar tufayli boʻlishi mumkin. | ||
2005-yildan 2018-yilgacha Xabbl kuzatuvlariga | 2005-yildan 2018-yilgacha Xabbl kuzatuvlariga koʻra, Disnomiya orbitasining Eridaning geliotsentrik orbitasiga nisbatan moyilligi taxminan 78° deb hisoblangan. Nishab 90° dan kam boʻlganligi sababli, Disnomiya orbitasi Erida orbitasiga nisbatan oldinga siljiydi. 2239-yilda Erida va Disnomiya oʻzaro taʼsir davriga kirishadi, bunda Disnomiyaning orbital tekisligi Quyoshning chekkasida joylashgan boʻlib, Erida va Disnomiya navbatma-navbat bir-birini tutib turishiga imkon beradi. | ||
==Shakllanish== | ==Shakllanish== | ||
Astronomlar endi Koyper | Astronomlar endi Koyper belbogʻining oltita eng yorqin obyektlarida (KBO) tabiiy yoʻldoshlar borligini bilishadi. Belbogʻning zaif aʼzolari orasida faqat taxminan 10% tabiiy yoʻldoshlarga ega ekanligi maʼlum. Bu oʻtmishda yirik KBO lar oʻrtasidagi toʻqnashuvlar tez-tez sodir boʻlganligini anglatadi. Shunga oʻxshash mexanizm Quyosh tizimi tarixining boshida Yerga ulkan zarba beruvchi tomonidan urilganda Oyning paydo boʻlishiga olib kelgan deb taxmin qilinadi. | ||
==Nom== | ==Nom== | ||
[[Fayl:2006-16-a-full-1-.jpg|thumb|Eridaning yo'ldoshi Disnomiya]] | [[Fayl:2006-16-a-full-1-.jpg|thumb|Eridaning yo'ldoshi Disnomiya]] | ||
Tabiiy | Tabiiy yoʻldoshning kashfiyotchisi Mayk Braun yoʻldosh uchun Disnomiya nomini tanladi. Bu nom Eridaning qizi sifatida mifologik Disnomiya yoʻldoshlarni birlamchi nom bilan bogʻliq boʻlgan xudolar sharafiga nomlashning oʻrnatilgan namunasiga mos keladi (shuning uchun Yupiterning eng katta yoʻldoshlari Yupiterni sevuvchilar sharafiga nomlangan, Saturn esa uning boshqa Titanlari sharafiga nomlangan). Shuningdek, "Dysnomia", "qonunsizlik" ning ingliz tilidagi tarjimasi, televizorda Xena: Jangchi malika filmida Xena rolini oʻynagan aktrisa Lyusi Loulessni aks ettiradi. Rasmiy ismlarini olishdan oldin Erida va Disnomiya "Xena" va "Gabrielle" laqablarini olishgan, ammo Braun bu ulanish tasodifiy ekanligini taʼkidlaydi. | ||
Bu ismning asosiy sababi uning Braunning rafiqasi Diane ismiga | Bu ismning asosiy sababi uning Braunning rafiqasi Diane ismiga oʻxshashligidir. Pluton oʻz nomini qisman uning kashfiyotchisi Klayd Tombaugh ishlagan rasadxona asoschisi Persival Louellning bosh harflarini va "Sayyora X" ni izlashga ilhomlantirgan shaxsning bosh harflarini tashkil etuvchi birinchi ikkita harfiga bogʻliq. [[Xaron|Xaronni]] kashf etgan Jeyms Kristi ham shunga oʻxshash narsani qildi, xotini Charlenning laqabi boʻlgan Charga yunoncha tugaydigan -on qoʻshdi. (Kristi "Xaron" yunon mifologiyasidagi shaxs ekanligini bilmas edi.) "Disnomiya" ham Braunning xotini bilan bir xil birinchi harfga ega<ref name="k">{{veb manbasi |last1=Tytell, D. |first1=(14 September 2006) |title=All Hail Eris and Dysnomia |url=http://skytonight.com/news/home/3916126.html |publisher=Sky & Telescope |kirish sanasi=2022-06-04 |arxivsana=2006-10-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20061019195725/http://skytonight.com/news/home/3916126.html }}</ref> va Braun oy uchun "Dy" (ˈdaɪ) taxallusini ishlatadi va u xotinining Di taxallusi bilan bir xil talaffuz qilinadi. Shu sababli Braun toʻliq ismni / d aɪ s ˈn oʊ m i ə / ni uzun “y” tovushi bilan talaffuz qiladi. | ||
2026-yil 20-noyabr, 04:10 dagi (joriy) koʻrinishi
|
| |
| Kashf etilishi | |
|---|---|
| Kashf etilgan | Mayk Broun va boshqalar |
| Kashf etilgan sanasi | 10-sentabr, 2005 |
Tasnifi |
Eris I |
| Talaffuzi | /dɪsˈnoʊmiə/ |
| Kimning sharafiga nomlangan | Dysnomia |
| Sifatlari | Dysnomian |
| Mehvar tasnifi | |
| Davr 31 August 2006 (2453979.0) | |
| Katta yarim oʻqi | 37273±64 km |
| Ekssentrisiteti | 0.0062±0.0010 |
| Orbital davri | 15.785899±0.000050 kun |
| Oʻrtacha orbital tezligi | 0.172 km/s |
| Chekinish |
45.49°±0.15° (geosentrik ekvatorga) 78.29°±0.65° (to Eris's orbit) |
| Orbital tugun uzunligi | 126.17°±0.26° |
| Tabiiy yoʻldoshi | Erida |
| Fizik tasnifi | |
| Oʻrtacha diametri | 700±115 km |
| Oʻrtacha radiusi | 350±57.5 km |
| Massasi | massasi 0.143×1021 kg, zichligi 0.8 g/cm3 |
| Albedo |
0.04+0.02 −0.01 |
| Koʻrinma yulduz kattaligi | ~25.4 |
| Mutlaq yulduz kattaligi (H) | ~5.6 |
Disnomiya (Dysnomia - rasmiy ravishda (136199) Eris I Dysnomia) karlik sayyora Eridaning yagona maʼlum boʻlgan yoʻldoshidir. U 2005-yilda Mayk Braun va WM Keck rasadxonasining lazerli yoʻl-yoʻriqli yulduz adaptiv optika jamoasi tomonidan kashf etilgan va S/2005 (2003 UB 313) 1 nomini rasmiy ravishda Disnomiya (qadimgi yunoncha soʻzdan olingan) boʻlgunga qadar olib kelgan[1]. Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km (Erida diametrining 25% dan 35% gacha) va Neptun orti eng katta obyektlardan biridir.
Kashf etilishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]2005-yil davomida Gavayidagi Keck teleskoplaridagi adaptiv optika guruhi yangi ishga tushirilgan lazerli yoʻriqnoma yulduz adaptiv optikasi tizimidan foydalangan holda Koyper belbogʻining toʻrtta eng yorqin obyektlarini (Pluton, Makemake, Haumea va Erida) kuzatishlarini amalga oshirdi. 2005-yil 10-sentabrda olib borilgan kuzatishlar Erida atrofidagi orbitada vaqtincha S/2005 (2003 UB 313) 1 deb belgilangan oyni aniqladi. Erida uchun allaqachon qoʻllanilgan Xena taxallusiga muvofiq, yoʻldosh "Gabriel" laqabini oldi.
Xususiyatlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km, albedo bilan 0.04+0.02
−0.01. Hisob-kitob ALMA observatoriyasi tomonidan submillimetrli spektral mintaqada radiometrik kuzatish yordamida olingan. Sunʼiy yoʻldosh uchun potentsial massalarning keng diapazoni, uning zichligiga qarab, tizimning massa nisbati 37:1 dan 115:1 gacha boʻlishi mumkin. Minimal holatda 0.143×1021 kg massa va 0.8 g/cm3 zichlikka ega. Biroq, albedodagi haddan tashqari farqni hisobga olsak, Disnomiya Erida kabi qattiq jism boʻlishi dargumon va bu diapazonning pastki qismiga yaqinroq boʻlishi mumkin.
Disnomiyaning shakli nomaʼlum. Katta oʻlchamlari tufayli u sharsimon shaklga ega boʻlishi mumkin; u Saturn va Uranning uchta eng kichik ellipsoidal yoʻldoshlaridan (Enceladus, Mimas va Miranda) kattaroqdir[2]. Bu Quyosh tizimidagi eng katta maʼlum boʻlgan 17-chi tabiiy yoʻldosh hisoblanadi[3]. Oʻzining kashfiyoti tasvirlarida Disnomiya K diapazonidagi Eridadan ~60 baravar zaifroq (yoki 4,43 magnitudali) boʻlgan[4][5] va keyinchalik Hubble kosmik teleskopi bilan olib borilgan kuzatishlar uning koʻrinadigan diapazonda 500 marta zaifroq ekanligini aniqladi. Bu sezilarli darajada quyuqroq yuzani koʻrsatuvchi va ancha qizilroq spektrni bildiradi[6]. Mitti sayyoralarning maʼlum boʻlgan yoʻldoshlaridan faqat Xaron Disnomiyadan kattaroqdir.
Orbita
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kek va Xabbl kuzatuvlarini birlashtirgan holda, Disnomiya orbitasi Keplerning sayyoralar harakatining uchinchi qonuni orqali Erida massasini aniqlash uchun ishlatilgan. Disnomiyaning Eridadan oʻrtacha orbital masofasi taxminan 37,300 km (23,200 milya), hisoblangan orbital davri 15,786 kun yoki taxminan yarim oyga teng. Bu Eridaning massasi Plutonnikidan 1,27 marta katta ekanligini koʻrsatadi[7]. Xabbl tomonidan olib borilgan keng qamrovli kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, Disnomiya Erida atrofida deyarli aylana orbitaga ega boʻlib, past orbital ekssentrisitetga ega (0,0062 ± 0,0010). Disnomiya orbitasi davomida uning eksantrik orbitasi tufayli Eridadan masofasi 462 ± 105 km (287 ± 65 mil) ga oʻzgaradi.
Disnomiyaning dinamik simulyatsiyasi shuni koʻrsatadiki, uning orbitasi oyning zichligidan qat'i nazar, 5-17 million yil davomida Erida bilan oʻzaro toʻlqinli shovqinlar orqali butunlay aylana boʻlishi kerak edi. Bu nolga teng boʻlmagan ekssentriklik Disnomiya orbitasi buzilganligini anglatadi. Biroq, oʻlchangan ekssentriklik haqiqiy emas, balki albedo xususiyatlari bilan oʻlchovlarning aralashuvi yoki tizimli xatolar tufayli boʻlishi mumkin.
2005-yildan 2018-yilgacha Xabbl kuzatuvlariga koʻra, Disnomiya orbitasining Eridaning geliotsentrik orbitasiga nisbatan moyilligi taxminan 78° deb hisoblangan. Nishab 90° dan kam boʻlganligi sababli, Disnomiya orbitasi Erida orbitasiga nisbatan oldinga siljiydi. 2239-yilda Erida va Disnomiya oʻzaro taʼsir davriga kirishadi, bunda Disnomiyaning orbital tekisligi Quyoshning chekkasida joylashgan boʻlib, Erida va Disnomiya navbatma-navbat bir-birini tutib turishiga imkon beradi.
Shakllanish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Astronomlar endi Koyper belbogʻining oltita eng yorqin obyektlarida (KBO) tabiiy yoʻldoshlar borligini bilishadi. Belbogʻning zaif aʼzolari orasida faqat taxminan 10% tabiiy yoʻldoshlarga ega ekanligi maʼlum. Bu oʻtmishda yirik KBO lar oʻrtasidagi toʻqnashuvlar tez-tez sodir boʻlganligini anglatadi. Shunga oʻxshash mexanizm Quyosh tizimi tarixining boshida Yerga ulkan zarba beruvchi tomonidan urilganda Oyning paydo boʻlishiga olib kelgan deb taxmin qilinadi.
Nom
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Tabiiy yoʻldoshning kashfiyotchisi Mayk Braun yoʻldosh uchun Disnomiya nomini tanladi. Bu nom Eridaning qizi sifatida mifologik Disnomiya yoʻldoshlarni birlamchi nom bilan bogʻliq boʻlgan xudolar sharafiga nomlashning oʻrnatilgan namunasiga mos keladi (shuning uchun Yupiterning eng katta yoʻldoshlari Yupiterni sevuvchilar sharafiga nomlangan, Saturn esa uning boshqa Titanlari sharafiga nomlangan). Shuningdek, "Dysnomia", "qonunsizlik" ning ingliz tilidagi tarjimasi, televizorda Xena: Jangchi malika filmida Xena rolini oʻynagan aktrisa Lyusi Loulessni aks ettiradi. Rasmiy ismlarini olishdan oldin Erida va Disnomiya "Xena" va "Gabrielle" laqablarini olishgan, ammo Braun bu ulanish tasodifiy ekanligini taʼkidlaydi.
Bu ismning asosiy sababi uning Braunning rafiqasi Diane ismiga oʻxshashligidir. Pluton oʻz nomini qisman uning kashfiyotchisi Klayd Tombaugh ishlagan rasadxona asoschisi Persival Louellning bosh harflarini va "Sayyora X" ni izlashga ilhomlantirgan shaxsning bosh harflarini tashkil etuvchi birinchi ikkita harfiga bogʻliq. Xaronni kashf etgan Jeyms Kristi ham shunga oʻxshash narsani qildi, xotini Charlenning laqabi boʻlgan Charga yunoncha tugaydigan -on qoʻshdi. (Kristi "Xaron" yunon mifologiyasidagi shaxs ekanligini bilmas edi.) "Disnomiya" ham Braunning xotini bilan bir xil birinchi harfga ega[8] va Braun oy uchun "Dy" (ˈdaɪ) taxallusini ishlatadi va u xotinining Di taxallusi bilan bir xil talaffuz qilinadi. Shu sababli Braun toʻliq ismni / d aɪ s ˈn oʊ m i ə / ni uzun “y” tovushi bilan talaffuz qiladi.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Green, D. W. E. (13 September 2006) „(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia)“. IAU Circular.
- ↑ Lakdawalla, Emily (25 January 2018) „Some big moons in the Kuiper belt“. The Planetary Society.
- ↑ „List Of The Solar System's 30 Biggest Moons“. Spaceopedia.
- ↑ Johnston, W. R. (30 December 2008) „(136199) Eris and Dysnomia“. Johnston's Archive. Qaraldi: d.
- ↑ Green, D. W. E., (4 October 2005) „S/2005 (2003 UB313) 1“. IAU Circular.
- ↑ Sicardy, B., et al. (2011) „A Pluto-like radius and a high albedo for the dwarf planet Eris from an occultation“. Nature.
- ↑ Brown, M. E., Schaller, E. L. (2007) „Supporting Online Material for The Mass of Dwarf Planet Eris“. (PDF). Science. Qaraldi: h.
- ↑ Tytell, D., (14 September 2006) „All Hail Eris and Dysnomia“. Sky & Telescope. 2006-yil 19-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-iyun.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Eridaning tabiiy yo'ldoshi Disnomiya
- Dysnomia, the moon of Eris[sayt ishlamaydi]
- Tabiiy yo'ldosh Disnomiya haqida[sayt ishlamaydi]
- Erida va uning yo'ldoshi Disnomiya animatsiyasi Youtube
- Erida va uning tabiiy yo'ldoshi Disnomiya Youtube