Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Disnomiya: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
| albedo = {{val|0.04|+0.02|0.01}}
| albedo = {{val|0.04|+0.02|0.01}}
}}
}}
'''Disnomiya''' (''Dysnomia'' - rasmiy ravishda (136199) Eris I Dysnomia)  [[karlik sayyora]] [[Erida|Eridaning]] yagona ma'lum bo'lgan yo'ldoshidir. U 2005-yilda [[Michael E. Brown|Mayk Braun]] va WM Keck rasadxonasining lazerli yoʻl-yoʻriqli yulduz adaptiv optika jamoasi tomonidan kashf etilgan va S/2005 (2003 UB 313) 1 nomini rasmiy ravishda Disnomiya (qadimgi yunoncha soʻzdan olingan) boʻlgunga qadar olib kelgan<ref name="a">{{veb manbasi |last1=Green |first1=D. W. E. (13 September 2006) |title=(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |publisher=IAU Circular}}</ref>.
'''Disnomiya''' (''Dysnomia'' - rasmiy ravishda (136199) Eris I Dysnomia)  [[karlik sayyora]] [[Erida|Eridaning]] yagona maʼlum boʻlgan yoʻldoshidir. U 2005-yilda [[Michael E. Brown|Mayk Braun]] va WM Keck rasadxonasining lazerli yoʻl-yoʻriqli yulduz adaptiv optika jamoasi tomonidan kashf etilgan va S/2005 (2003 UB 313) 1 nomini rasmiy ravishda Disnomiya (qadimgi yunoncha soʻzdan olingan) boʻlgunga qadar olib kelgan<ref name="a">{{veb manbasi |last1=Green |first1=D. W. E. (13 September 2006) |title=(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |publisher=IAU Circular}}</ref>.
Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km (Erida diametrining 25% dan 35% gacha) va Neptun orti eng katta obyektlardan biridir.
Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km (Erida diametrining 25% dan 35% gacha) va Neptun orti eng katta obyektlardan biridir.


==Kashf etilishi==
==Kashf etilishi==
2005-yil davomida Gavayidagi Keck teleskoplaridagi adaptiv optika guruhi yangi ishga tushirilgan lazerli yo'riqnoma yulduz adaptiv optikasi tizimidan foydalangan holda [[Koyper belbog'i|Koyper belbog'ining]] to'rtta eng yorqin obyektlarini ([[Pluton]], [[Makemake]], [[Haumea]] va [[Erida]]) kuzatishlarini amalga oshirdi. 2005-yil 10-sentabrda olib borilgan kuzatishlar Erida atrofidagi orbitada vaqtincha S/2005 (2003 UB 313) 1 deb belgilangan oyni aniqladi. Erida uchun allaqachon qo'llanilgan Xena taxallusiga muvofiq, yo'ldosh "Gabriel" laqabini oldi.
2005-yil davomida Gavayidagi Keck teleskoplaridagi adaptiv optika guruhi yangi ishga tushirilgan lazerli yoʻriqnoma yulduz adaptiv optikasi tizimidan foydalangan holda [[Koyper belbogʻi|Koyper belbogʻining]] toʻrtta eng yorqin obyektlarini ([[Pluton]], [[Makemake]], [[Haumea]] va [[Erida]]) kuzatishlarini amalga oshirdi. 2005-yil 10-sentabrda olib borilgan kuzatishlar Erida atrofidagi orbitada vaqtincha S/2005 (2003 UB 313) 1 deb belgilangan oyni aniqladi. Erida uchun allaqachon qoʻllanilgan Xena taxallusiga muvofiq, yoʻldosh "Gabriel" laqabini oldi.


==Xususiyatlari==
==Xususiyatlari==
[[Fayl:Eris and Dysnomia.png|thumb|left|[[Erida]] va Disnomiya]]
[[Fayl:Eris and Dysnomia.png|thumb|left|[[Erida]] va Disnomiya]]


Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km, albedo bilan {{val|0.04|+0.02|0.01}}. Hisob-kitob ALMA observatoriyasi tomonidan submillimetrli spektral mintaqada radiometrik kuzatish yordamida olingan. Sun'iy yo'ldosh uchun potentsial massalarning keng diapazoni, uning zichligiga qarab, tizimning massa nisbati 37:1 dan 115:1 gacha bo'lishi mumkin. Minimal holatda {{val|0.143|e=21|u=kg}} massa va {{val|0.8|u=g/cm3}} zichlikka ega. Biroq, albedodagi haddan tashqari farqni hisobga olsak, Disnomiya Erida kabi qattiq jism bo'lishi dargumon va bu diapazonning pastki qismiga yaqinroq bo'lishi mumkin.
Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km, albedo bilan {{val|0.04|+0.02|0.01}}. Hisob-kitob ALMA observatoriyasi tomonidan submillimetrli spektral mintaqada radiometrik kuzatish yordamida olingan. Sunʼiy yoʻldosh uchun potentsial massalarning keng diapazoni, uning zichligiga qarab, tizimning massa nisbati 37:1 dan 115:1 gacha boʻlishi mumkin. Minimal holatda {{val|0.143|e=21|u=kg}} massa va {{val|0.8|u=g/cm3}} zichlikka ega. Biroq, albedodagi haddan tashqari farqni hisobga olsak, Disnomiya Erida kabi qattiq jism boʻlishi dargumon va bu diapazonning pastki qismiga yaqinroq boʻlishi mumkin.


Disnomiyaning shakli noma'lum. Katta o'lchamlari tufayli u sharsimon shaklga ega bo'lishi mumkin; u [[Saturn]] va [[Uran|Uranning]] uchta eng kichik ellipsoidal yo'ldoshlaridan ([[Enceladus]], [[Mimas]] va [[Miranda]]) kattaroqdir<ref>{{veb manbasi |last1=Lakdawalla |first1=Emily (25 January 2018) |title=Some big moons in the Kuiper belt |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2018/0202-big-moons-dysnomia-vanth.html |publisher=The Planetary Society}}</ref>. Bu [[Quyosh tizimi|Quyosh tizimidagi]] eng katta maʼlum boʻlgan 17-chi tabiiy yo'ldosh hisoblanadi<ref>{{veb manbasi |title=List Of The Solar System's 30 Biggest Moons |url=http://www.spaceopedia.com/solar-system/moons/size-ranking-list/ |publisher=Spaceopedia}}</ref>. Oʻzining kashfiyoti tasvirlarida Disnomiya K diapazonidagi Eridadan ~60 baravar zaifroq (yoki 4,43 magnitudali) boʻlgan<ref>{{veb manbasi |last1=Johnston |first1=W. R. (30 December 2008) |title=(136199) Eris and Dysnomia |url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-136199.html |publisher=Johnston's Archive |accessdate=d}}</ref><ref name="f">{{veb manbasi |last1=Green, D. W. E. |first1=(4 October 2005) |title=S/2005 (2003 UB313) 1 |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08600/08610.html |publisher=IAU Circular}}</ref> va keyinchalik Hubble kosmik teleskopi bilan olib borilgan kuzatishlar uning koʻrinadigan diapazonda 500 marta zaifroq ekanligini aniqladi. Bu sezilarli darajada quyuqroq yuzani ko'rsatuvchi va ancha qizilroq spektrni bildiradi<ref name="g">{{veb manbasi |last1=Sicardy, B. |first1=et al. (2011) |title=A Pluto-like radius and a high albedo for the dwarf planet Eris from an occultation |url=http://hal.upmc.fr/docs/00/63/77/20/PDF/Eris_SI.pdf |publisher=Nature}}</ref>. Mitti sayyoralarning ma'lum bo'lgan yo'ldoshlaridan faqat [[Xaron]] Disnomiyadan kattaroqdir.
Disnomiyaning shakli nomaʼlum. Katta oʻlchamlari tufayli u sharsimon shaklga ega boʻlishi mumkin; u [[Saturn]] va [[Uran|Uranning]] uchta eng kichik ellipsoidal yoʻldoshlaridan ([[Enceladus]], [[Mimas]] va [[Miranda]]) kattaroqdir<ref>{{veb manbasi |last1=Lakdawalla |first1=Emily (25 January 2018) |title=Some big moons in the Kuiper belt |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2018/0202-big-moons-dysnomia-vanth.html |publisher=The Planetary Society}}</ref>. Bu [[Quyosh tizimi|Quyosh tizimidagi]] eng katta maʼlum boʻlgan 17-chi tabiiy yoʻldosh hisoblanadi<ref>{{veb manbasi |title=List Of The Solar System's 30 Biggest Moons |url=http://www.spaceopedia.com/solar-system/moons/size-ranking-list/ |publisher=Spaceopedia}}</ref>. Oʻzining kashfiyoti tasvirlarida Disnomiya K diapazonidagi Eridadan ~60 baravar zaifroq (yoki 4,43 magnitudali) boʻlgan<ref>{{veb manbasi |last1=Johnston |first1=W. R. (30 December 2008) |title=(136199) Eris and Dysnomia |url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-136199.html |publisher=Johnston's Archive |accessdate=d}}</ref><ref name="f">{{veb manbasi |last1=Green, D. W. E. |first1=(4 October 2005) |title=S/2005 (2003 UB313) 1 |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08600/08610.html |publisher=IAU Circular}}</ref> va keyinchalik Hubble kosmik teleskopi bilan olib borilgan kuzatishlar uning koʻrinadigan diapazonda 500 marta zaifroq ekanligini aniqladi. Bu sezilarli darajada quyuqroq yuzani koʻrsatuvchi va ancha qizilroq spektrni bildiradi<ref name="g">{{veb manbasi |last1=Sicardy, B. |first1=et al. (2011) |title=A Pluto-like radius and a high albedo for the dwarf planet Eris from an occultation |url=http://hal.upmc.fr/docs/00/63/77/20/PDF/Eris_SI.pdf |publisher=Nature}}</ref>. Mitti sayyoralarning maʼlum boʻlgan yoʻldoshlaridan faqat [[Xaron]] Disnomiyadan kattaroqdir.


==Orbita==
==Orbita==


Kek va Xabbl kuzatuvlarini birlashtirgan holda, Disnomiya orbitasi Keplerning sayyoralar harakatining uchinchi qonuni orqali Erida massasini aniqlash uchun ishlatilgan. Disnomiyaning Eridadan o'rtacha orbital masofasi taxminan 37,300 km (23,200 milya), hisoblangan orbital davri 15,786 kun yoki taxminan yarim oyga teng. Bu Eridaning massasi Plutonnikidan 1,27 marta katta ekanligini koʻrsatadi<ref>{{veb manbasi |last1=Brown, M. E. |first1=Schaller, E. L. (2007) |title=Supporting Online Material for The Mass of Dwarf Planet Eris |url=http://science.sciencemag.org/content/sci/suppl/2007/06/12/316.5831.1585.DC1/Brown.SOM.pdf |publisher=(PDF). Science |accessdate=h}}</ref>. Xabbl tomonidan olib borilgan keng qamrovli kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, Disnomiya Erida atrofida deyarli aylana orbitaga ega boʻlib, past orbital ekssentrisitetga ega (0,0062 ± 0,0010). Disnomiya orbitasi davomida uning eksantrik orbitasi tufayli Eridadan masofasi 462 ± 105 km (287 ± 65 mil) ga o'zgaradi.
Kek va Xabbl kuzatuvlarini birlashtirgan holda, Disnomiya orbitasi Keplerning sayyoralar harakatining uchinchi qonuni orqali Erida massasini aniqlash uchun ishlatilgan. Disnomiyaning Eridadan oʻrtacha orbital masofasi taxminan 37,300 km (23,200 milya), hisoblangan orbital davri 15,786 kun yoki taxminan yarim oyga teng. Bu Eridaning massasi Plutonnikidan 1,27 marta katta ekanligini koʻrsatadi<ref>{{veb manbasi |last1=Brown, M. E. |first1=Schaller, E. L. (2007) |title=Supporting Online Material for The Mass of Dwarf Planet Eris |url=http://science.sciencemag.org/content/sci/suppl/2007/06/12/316.5831.1585.DC1/Brown.SOM.pdf |publisher=(PDF). Science |accessdate=h}}</ref>. Xabbl tomonidan olib borilgan keng qamrovli kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, Disnomiya Erida atrofida deyarli aylana orbitaga ega boʻlib, past orbital ekssentrisitetga ega (0,0062 ± 0,0010). Disnomiya orbitasi davomida uning eksantrik orbitasi tufayli Eridadan masofasi 462 ± 105 km (287 ± 65 mil) ga oʻzgaradi.


Disnomiyaning dinamik simulyatsiyasi shuni ko'rsatadiki, uning orbitasi oyning zichligidan qat'i nazar, 5-17 million yil davomida Erida bilan o'zaro to'lqinli shovqinlar orqali butunlay aylana bo'lishi kerak edi. Bu nolga teng bo'lmagan ekssentriklik Disnomiya orbitasi buzilganligini anglatadi. Biroq, o'lchangan ekssentriklik haqiqiy emas, balki albedo xususiyatlari bilan o'lchovlarning aralashuvi yoki tizimli xatolar tufayli bo'lishi mumkin.
Disnomiyaning dinamik simulyatsiyasi shuni koʻrsatadiki, uning orbitasi oyning zichligidan qat'i nazar, 5-17 million yil davomida Erida bilan oʻzaro toʻlqinli shovqinlar orqali butunlay aylana boʻlishi kerak edi. Bu nolga teng boʻlmagan ekssentriklik Disnomiya orbitasi buzilganligini anglatadi. Biroq, oʻlchangan ekssentriklik haqiqiy emas, balki albedo xususiyatlari bilan oʻlchovlarning aralashuvi yoki tizimli xatolar tufayli boʻlishi mumkin.


2005-yildan 2018-yilgacha Xabbl kuzatuvlariga ko'ra, Disnomiya orbitasining Eridaning geliotsentrik orbitasiga nisbatan moyilligi taxminan 78° deb hisoblangan. Nishab 90° dan kam bo'lganligi sababli, Disnomiya orbitasi Erida orbitasiga nisbatan oldinga siljiydi. 2239-yilda Erida va Disnomiya o'zaro ta'sir davriga kirishadi, bunda Disnomiyaning orbital tekisligi Quyoshning chekkasida joylashgan bo'lib, Erida va Disnomiya navbatma-navbat bir-birini tutib turishiga imkon beradi.
2005-yildan 2018-yilgacha Xabbl kuzatuvlariga koʻra, Disnomiya orbitasining Eridaning geliotsentrik orbitasiga nisbatan moyilligi taxminan 78° deb hisoblangan. Nishab 90° dan kam boʻlganligi sababli, Disnomiya orbitasi Erida orbitasiga nisbatan oldinga siljiydi. 2239-yilda Erida va Disnomiya oʻzaro taʼsir davriga kirishadi, bunda Disnomiyaning orbital tekisligi Quyoshning chekkasida joylashgan boʻlib, Erida va Disnomiya navbatma-navbat bir-birini tutib turishiga imkon beradi.


==Shakllanish==
==Shakllanish==


Astronomlar endi Koyper belbog'ining oltita eng yorqin obyektlarida (KBO) tabiiy yo'ldoshlar borligini bilishadi. Belbog'ning zaif a'zolari orasida faqat taxminan 10% tabiiy yo'ldoshlarga ega ekanligi ma'lum. Bu o'tmishda yirik KBO lar o'rtasidagi to'qnashuvlar tez-tez sodir bo'lganligini anglatadi. Shunga o'xshash mexanizm Quyosh tizimi tarixining boshida Yerga ulkan zarba beruvchi tomonidan urilganda Oyning paydo bo'lishiga olib kelgan deb taxmin qilinadi.
Astronomlar endi Koyper belbogʻining oltita eng yorqin obyektlarida (KBO) tabiiy yoʻldoshlar borligini bilishadi. Belbogʻning zaif aʼzolari orasida faqat taxminan 10% tabiiy yoʻldoshlarga ega ekanligi maʼlum. Bu oʻtmishda yirik KBO lar oʻrtasidagi toʻqnashuvlar tez-tez sodir boʻlganligini anglatadi. Shunga oʻxshash mexanizm Quyosh tizimi tarixining boshida Yerga ulkan zarba beruvchi tomonidan urilganda Oyning paydo boʻlishiga olib kelgan deb taxmin qilinadi.


==Nom==
==Nom==
[[Fayl:2006-16-a-full-1-.jpg|thumb|Eridaning yo'ldoshi Disnomiya]]
[[Fayl:2006-16-a-full-1-.jpg|thumb|Eridaning yo'ldoshi Disnomiya]]
Tabiiy yo'ldoshning kashfiyotchisi Mayk Braun yo'ldosh uchun Disnomiya nomini tanladi. Bu nom Eridaning qizi sifatida mifologik Disnomiya yo'ldoshlarni birlamchi nom bilan bog'liq bo'lgan xudolar sharafiga nomlashning o'rnatilgan namunasiga mos keladi (shuning uchun Yupiterning eng katta yo'ldoshlari Yupiterni sevuvchilar sharafiga nomlangan, Saturn esa uning boshqa Titanlari sharafiga nomlangan). Shuningdek, "Dysnomia", "qonunsizlik" ning ingliz tilidagi tarjimasi, televizorda Xena: Jangchi malika filmida Xena rolini o'ynagan aktrisa Lyusi Loulessni aks ettiradi. Rasmiy ismlarini olishdan oldin Erida va Disnomiya "Xena" va "Gabrielle" laqablarini olishgan, ammo Braun bu ulanish tasodifiy ekanligini ta'kidlaydi.
Tabiiy yoʻldoshning kashfiyotchisi Mayk Braun yoʻldosh uchun Disnomiya nomini tanladi. Bu nom Eridaning qizi sifatida mifologik Disnomiya yoʻldoshlarni birlamchi nom bilan bogʻliq boʻlgan xudolar sharafiga nomlashning oʻrnatilgan namunasiga mos keladi (shuning uchun Yupiterning eng katta yoʻldoshlari Yupiterni sevuvchilar sharafiga nomlangan, Saturn esa uning boshqa Titanlari sharafiga nomlangan). Shuningdek, "Dysnomia", "qonunsizlik" ning ingliz tilidagi tarjimasi, televizorda Xena: Jangchi malika filmida Xena rolini oʻynagan aktrisa Lyusi Loulessni aks ettiradi. Rasmiy ismlarini olishdan oldin Erida va Disnomiya "Xena" va "Gabrielle" laqablarini olishgan, ammo Braun bu ulanish tasodifiy ekanligini taʼkidlaydi.


Bu ismning asosiy sababi uning Braunning rafiqasi Diane ismiga o'xshashligidir. Pluton o'z nomini qisman uning kashfiyotchisi Klayd Tombaugh ishlagan rasadxona asoschisi Persival Louellning bosh harflarini va "Sayyora X" ni izlashga ilhomlantirgan shaxsning bosh harflarini tashkil etuvchi birinchi ikkita harfiga bog'liq. [[Xaron|Xaronni]] kashf etgan Jeyms Kristi ham shunga o'xshash narsani qildi, xotini Charlenning laqabi bo'lgan Charga yunoncha tugaydigan -on qo'shdi. (Kristi "Xaron" yunon mifologiyasidagi shaxs ekanligini bilmas edi.) "Disnomiya" ham Braunning xotini bilan bir xil birinchi harfga ega<ref name="k">{{veb manbasi |last1=Tytell, D. |first1=(14 September 2006) |title=All Hail Eris and Dysnomia |url=http://skytonight.com/news/home/3916126.html |publisher=Sky & Telescope |kirish sanasi=2022-06-04 |arxivsana=2006-10-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20061019195725/http://skytonight.com/news/home/3916126.html }}</ref> va Braun oy uchun "Dy" (ˈdaɪ) taxallusini ishlatadi va u xotinining Di taxallusi bilan bir xil talaffuz qilinadi. Shu sababli Braun toʻliq ismni / d aɪ s ˈn oʊ m i ə / ni uzun “y” tovushi bilan talaffuz qiladi.
Bu ismning asosiy sababi uning Braunning rafiqasi Diane ismiga oʻxshashligidir. Pluton oʻz nomini qisman uning kashfiyotchisi Klayd Tombaugh ishlagan rasadxona asoschisi Persival Louellning bosh harflarini va "Sayyora X" ni izlashga ilhomlantirgan shaxsning bosh harflarini tashkil etuvchi birinchi ikkita harfiga bogʻliq. [[Xaron|Xaronni]] kashf etgan Jeyms Kristi ham shunga oʻxshash narsani qildi, xotini Charlenning laqabi boʻlgan Charga yunoncha tugaydigan -on qoʻshdi. (Kristi "Xaron" yunon mifologiyasidagi shaxs ekanligini bilmas edi.) "Disnomiya" ham Braunning xotini bilan bir xil birinchi harfga ega<ref name="k">{{veb manbasi |last1=Tytell, D. |first1=(14 September 2006) |title=All Hail Eris and Dysnomia |url=http://skytonight.com/news/home/3916126.html |publisher=Sky & Telescope |kirish sanasi=2022-06-04 |arxivsana=2006-10-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20061019195725/http://skytonight.com/news/home/3916126.html }}</ref> va Braun oy uchun "Dy" (ˈdaɪ) taxallusini ishlatadi va u xotinining Di taxallusi bilan bir xil talaffuz qilinadi. Shu sababli Braun toʻliq ismni / d aɪ s ˈn oʊ m i ə / ni uzun “y” tovushi bilan talaffuz qiladi.





2026-yil 20-noyabr, 04:10 dagi (joriy) koʻrinishi

Disnomiya
Eris and dysnomia2
Kashf etilishi
Kashf etilgan Mayk Broun va boshqalar
Kashf etilgan sanasi 10-sentabr, 2005
Tasnifi
Eris I
Talaffuzi /dɪsˈnoʊmiə/
Kimning sharafiga nomlangan Dysnomia
Sifatlari Dysnomian
Mehvar tasnifi
Davr 31 August 2006 (2453979.0)
Katta yarim oʻqi 37273±64 km
Ekssentrisiteti 0.0062±0.0010
Orbital davri 15.785899±0.000050 kun
Oʻrtacha orbital tezligi 0.172 km/s
Chekinish 45.49°±0.15° (geosentrik ekvatorga)
78.29°±0.65° (to Eris's orbit)
Orbital tugun uzunligi 126.17°±0.26°
Tabiiy yoʻldoshi Erida
Fizik tasnifi
Oʻrtacha diametri 700±115 km
Oʻrtacha radiusi 350±57.5 km
Massasi massasi 0.143×1021 kg, zichligi 0.8 g/cm3
Albedo 0.04+0.02
−0.01
Koʻrinma yulduz kattaligi ~25.4
Mutlaq yulduz kattaligi (H) ~5.6

Disnomiya (Dysnomia - rasmiy ravishda (136199) Eris I Dysnomia) karlik sayyora Eridaning yagona maʼlum boʻlgan yoʻldoshidir. U 2005-yilda Mayk Braun va WM Keck rasadxonasining lazerli yoʻl-yoʻriqli yulduz adaptiv optika jamoasi tomonidan kashf etilgan va S/2005 (2003 UB 313) 1 nomini rasmiy ravishda Disnomiya (qadimgi yunoncha soʻzdan olingan) boʻlgunga qadar olib kelgan[1]. Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km (Erida diametrining 25% dan 35% gacha) va Neptun orti eng katta obyektlardan biridir.

Kashf etilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2005-yil davomida Gavayidagi Keck teleskoplaridagi adaptiv optika guruhi yangi ishga tushirilgan lazerli yoʻriqnoma yulduz adaptiv optikasi tizimidan foydalangan holda Koyper belbogʻining toʻrtta eng yorqin obyektlarini (Pluton, Makemake, Haumea va Erida) kuzatishlarini amalga oshirdi. 2005-yil 10-sentabrda olib borilgan kuzatishlar Erida atrofidagi orbitada vaqtincha S/2005 (2003 UB 313) 1 deb belgilangan oyni aniqladi. Erida uchun allaqachon qoʻllanilgan Xena taxallusiga muvofiq, yoʻldosh "Gabriel" laqabini oldi.

Xususiyatlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Eris and Dysnomia
Erida va Disnomiya

Disnomiyaning taxminiy diametri 700 ± 115 km, albedo bilan 0.04+0.02
−0.01
. Hisob-kitob ALMA observatoriyasi tomonidan submillimetrli spektral mintaqada radiometrik kuzatish yordamida olingan. Sunʼiy yoʻldosh uchun potentsial massalarning keng diapazoni, uning zichligiga qarab, tizimning massa nisbati 37:1 dan 115:1 gacha boʻlishi mumkin. Minimal holatda 0.143×1021 kg massa va 0.8 g/cm3 zichlikka ega. Biroq, albedodagi haddan tashqari farqni hisobga olsak, Disnomiya Erida kabi qattiq jism boʻlishi dargumon va bu diapazonning pastki qismiga yaqinroq boʻlishi mumkin.

Disnomiyaning shakli nomaʼlum. Katta oʻlchamlari tufayli u sharsimon shaklga ega boʻlishi mumkin; u Saturn va Uranning uchta eng kichik ellipsoidal yoʻldoshlaridan (Enceladus, Mimas va Miranda) kattaroqdir[2]. Bu Quyosh tizimidagi eng katta maʼlum boʻlgan 17-chi tabiiy yoʻldosh hisoblanadi[3]. Oʻzining kashfiyoti tasvirlarida Disnomiya K diapazonidagi Eridadan ~60 baravar zaifroq (yoki 4,43 magnitudali) boʻlgan[4][5] va keyinchalik Hubble kosmik teleskopi bilan olib borilgan kuzatishlar uning koʻrinadigan diapazonda 500 marta zaifroq ekanligini aniqladi. Bu sezilarli darajada quyuqroq yuzani koʻrsatuvchi va ancha qizilroq spektrni bildiradi[6]. Mitti sayyoralarning maʼlum boʻlgan yoʻldoshlaridan faqat Xaron Disnomiyadan kattaroqdir.

Kek va Xabbl kuzatuvlarini birlashtirgan holda, Disnomiya orbitasi Keplerning sayyoralar harakatining uchinchi qonuni orqali Erida massasini aniqlash uchun ishlatilgan. Disnomiyaning Eridadan oʻrtacha orbital masofasi taxminan 37,300 km (23,200 milya), hisoblangan orbital davri 15,786 kun yoki taxminan yarim oyga teng. Bu Eridaning massasi Plutonnikidan 1,27 marta katta ekanligini koʻrsatadi[7]. Xabbl tomonidan olib borilgan keng qamrovli kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, Disnomiya Erida atrofida deyarli aylana orbitaga ega boʻlib, past orbital ekssentrisitetga ega (0,0062 ± 0,0010). Disnomiya orbitasi davomida uning eksantrik orbitasi tufayli Eridadan masofasi 462 ± 105 km (287 ± 65 mil) ga oʻzgaradi.

Disnomiyaning dinamik simulyatsiyasi shuni koʻrsatadiki, uning orbitasi oyning zichligidan qat'i nazar, 5-17 million yil davomida Erida bilan oʻzaro toʻlqinli shovqinlar orqali butunlay aylana boʻlishi kerak edi. Bu nolga teng boʻlmagan ekssentriklik Disnomiya orbitasi buzilganligini anglatadi. Biroq, oʻlchangan ekssentriklik haqiqiy emas, balki albedo xususiyatlari bilan oʻlchovlarning aralashuvi yoki tizimli xatolar tufayli boʻlishi mumkin.

2005-yildan 2018-yilgacha Xabbl kuzatuvlariga koʻra, Disnomiya orbitasining Eridaning geliotsentrik orbitasiga nisbatan moyilligi taxminan 78° deb hisoblangan. Nishab 90° dan kam boʻlganligi sababli, Disnomiya orbitasi Erida orbitasiga nisbatan oldinga siljiydi. 2239-yilda Erida va Disnomiya oʻzaro taʼsir davriga kirishadi, bunda Disnomiyaning orbital tekisligi Quyoshning chekkasida joylashgan boʻlib, Erida va Disnomiya navbatma-navbat bir-birini tutib turishiga imkon beradi.

Astronomlar endi Koyper belbogʻining oltita eng yorqin obyektlarida (KBO) tabiiy yoʻldoshlar borligini bilishadi. Belbogʻning zaif aʼzolari orasida faqat taxminan 10% tabiiy yoʻldoshlarga ega ekanligi maʼlum. Bu oʻtmishda yirik KBO lar oʻrtasidagi toʻqnashuvlar tez-tez sodir boʻlganligini anglatadi. Shunga oʻxshash mexanizm Quyosh tizimi tarixining boshida Yerga ulkan zarba beruvchi tomonidan urilganda Oyning paydo boʻlishiga olib kelgan deb taxmin qilinadi.

2006-16-a-full-1-
Eridaning yo'ldoshi Disnomiya

Tabiiy yoʻldoshning kashfiyotchisi Mayk Braun yoʻldosh uchun Disnomiya nomini tanladi. Bu nom Eridaning qizi sifatida mifologik Disnomiya yoʻldoshlarni birlamchi nom bilan bogʻliq boʻlgan xudolar sharafiga nomlashning oʻrnatilgan namunasiga mos keladi (shuning uchun Yupiterning eng katta yoʻldoshlari Yupiterni sevuvchilar sharafiga nomlangan, Saturn esa uning boshqa Titanlari sharafiga nomlangan). Shuningdek, "Dysnomia", "qonunsizlik" ning ingliz tilidagi tarjimasi, televizorda Xena: Jangchi malika filmida Xena rolini oʻynagan aktrisa Lyusi Loulessni aks ettiradi. Rasmiy ismlarini olishdan oldin Erida va Disnomiya "Xena" va "Gabrielle" laqablarini olishgan, ammo Braun bu ulanish tasodifiy ekanligini taʼkidlaydi.

Bu ismning asosiy sababi uning Braunning rafiqasi Diane ismiga oʻxshashligidir. Pluton oʻz nomini qisman uning kashfiyotchisi Klayd Tombaugh ishlagan rasadxona asoschisi Persival Louellning bosh harflarini va "Sayyora X" ni izlashga ilhomlantirgan shaxsning bosh harflarini tashkil etuvchi birinchi ikkita harfiga bogʻliq. Xaronni kashf etgan Jeyms Kristi ham shunga oʻxshash narsani qildi, xotini Charlenning laqabi boʻlgan Charga yunoncha tugaydigan -on qoʻshdi. (Kristi "Xaron" yunon mifologiyasidagi shaxs ekanligini bilmas edi.) "Disnomiya" ham Braunning xotini bilan bir xil birinchi harfga ega[8] va Braun oy uchun "Dy" (ˈdaɪ) taxallusini ishlatadi va u xotinining Di taxallusi bilan bir xil talaffuz qilinadi. Shu sababli Braun toʻliq ismni / d aɪ s ˈn oʊ m i ə / ni uzun “y” tovushi bilan talaffuz qiladi.


  1. ↑ Green, D. W. E. (13 September 2006) „(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia)“. IAU Circular.
  2. ↑ Lakdawalla, Emily (25 January 2018) „Some big moons in the Kuiper belt“. The Planetary Society.
  3. ↑ „List Of The Solar System's 30 Biggest Moons“. Spaceopedia.
  4. ↑ Johnston, W. R. (30 December 2008) „(136199) Eris and Dysnomia“. Johnston's Archive. Qaraldi: d.
  5. ↑ Green, D. W. E., (4 October 2005) „S/2005 (2003 UB313) 1“. IAU Circular.
  6. ↑ Sicardy, B., et al. (2011) „A Pluto-like radius and a high albedo for the dwarf planet Eris from an occultation“. Nature.
  7. ↑ Brown, M. E., Schaller, E. L. (2007) „Supporting Online Material for The Mass of Dwarf Planet Eris“. (PDF). Science. Qaraldi: h.
  8. ↑ Tytell, D., (14 September 2006) „All Hail Eris and Dysnomia“. Sky & Telescope. 2006-yil 19-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-iyun.