Dilmun qabr tepaliklari
| UNESCO Jahon madaniy merosi | |
|---|---|
 1918-yildagi qabristonlar | |
| Location | Bahrayn |
| Kriteriya | Cultural: (iii), (iv) |
| Manba | 1542 |
| Kiritilgan vaqti | 2019 (43- sessiya) |
| Maydon | 168.45 ga (416.2 akr) |
| Bufer zonasi | 383.46 ga (947.6 akr) |
| Coordinates | 26°8′59″N 50°30′46″E / 26.14972°N 50.51278°E |
  Location of Dilmun qabr tepaliklari in Bahrain | |
Dilmun qabr tepaliklari (arabcha: مدافن دلمون) – UNESKO Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan[1] boʻlib, Bahraynning asosiy orolidagi Dilmun va Umm al-Nar madaniyatlariga tegishli nekropol hududlarini oʻz ichiga oladi. Bu tepaliklar qadimgi davrga oid hisoblanadi.
Bahrayn qadimdan koʻplab qabrlar joylashgan orol sifatida mashhur boʻlgan. Aytishlaricha, dastlab bir necha kvadrat kilometr maydonni qamrab olgan tepaliklar qadimgi dunyodagi eng yirik qabristonlardan biri hisoblangan. Qabristonlar asosan orolning shimoliy qismida, ekin maydonlaridan biroz balandroqda joylashgan qattiq, toshloq hududlarda toʻplangan. Orolning janubiy qismi esa asosan qumli va choʻlsimon. Soʻnggi tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, taxminan 350 ming qadimiy qabr tepaliklarini faqatgina mahalliy aholi bir necha ming yillar davomida barpo etgan boʻlishi mumkin. Qabrlarning barchasi bir davrga mansub emas, ularning uslublari ham aynan bir xil emas va tepalikning turli qismlarida oʻlchamlari sezilarli darajada farqlanishi mumkin. Bahrayn milliy muzeyi rahbarligida (Bahrayn tarix va arxeologiya jamiyatining faol ishtiroki bilan) olib borilayotgan tadqiqotlar hali ham davom etmoqda. Bu izlanishlar barcha oʻzgarishlar va davomiyliklarning aniq vaqt chegaralarini belgilashga, shuningdek, ularni yaratgan jamiyat yoki jamiyatlarning hayot tarziga oid xulosalar chiqarishga qaratilgan.
Qazishmalar
1889-yil 10-fevral yakshanba kunidan 19-fevral seshanba kunigacha ingliz sayyohi J. Teodor Bent va uning rafiqasi Mabel Bent baʼzi tepaliklar qazishmasini amalga oshirishgan. Bent xonimning kundaligiga koʻra, ular „… fil suyagi parchalari, koʻmir, tuyaqush tuxumi poʻchogʻi…“ kabi narsalarni topishgan[2]. Bu topilmalar hozirda Londondagi Britaniya muzeyida saqlanmoqda[3]. Teodor Bent oʻz natijalarini ikkita maqolada eʼlon qildi[4], biroq kengroq maʼlumot Bentlarning „Janubiy Arabiston“ (1900) kitobida keltirilgan[5].
1950-yillarda Daniya guruhi bronza davri poytaxti Qal’at al-Bahraynda qazishma ishlarini olib borayotganda, ular baʼzi qoʻrgʻonlarni ochib, taxminan miloddan avvalgi 2100-1700-yillarga oid, aynan oʻsha madaniyatga tegishli buyumlarni topdilar[6][7]. Boshqa koʻplab tadqiqotchilar ham qoʻshimcha qabrlarni qazishni boshladilar, bu esa ushbu qabrlarning tuzilishi va tarkibi haqida yanada kengroq tasavvur hosil qilish imkonini bergan[8][9].
Xonalar (tumuli)
Har bir tumuli markaziy tosh xonadan iborat boʻlib, u past halqasimon devor bilan oʻralgan va tuproq hamda shagʻal bilan qoplangan. Tepaliklarning oʻlchami turlicha, ammo ularning koʻpchiligi diametri 15 ga 30 fut (4,5 ga 9 metr) va balandligi 3-6 fut (1-2 metr) atrofida. Kichikroq tepaliklar odatda faqat bitta xonani oʻz ichiga oladi. Xonalar koʻpincha toʻgʻri toʻrtburchak shaklida boʻlib, shimoli-sharqiy qismida bir yoki ikkita tokcha mavjud. Baʼzida kattaroq xonalarning oʻrtasida qoʻshimcha juft tokchalar ham uchraydi[8][9].
Garchi xonalarda odatda bittadan qabr boʻlsa-da, baʼzilarida bir nechta odam bor va ikkilamchi xonalarda koʻpincha hech kim yoʻq. Marhumlarning boshlarini odatda xonaning oxiriga qoʻyib, oʻng tomonlari qarab yotqizilgan. Chaqaloqlar odatda halqa devoriga va uning tashqarisiga koʻmilgan. Bir oilaga toʻgʻri keladigan bolalarning oʻrtacha soni 1,6 kishini tashkil etgan[8][9].
Konservatsiya bilan bogʻliq nizolar
Qabrlarni himoya qilishga urinishlar islomiy emas deb hisoblaydigan diniy fundamentalistlar tomonidan qarshilikka uchragan va ularni uy-joy qurish uchun bu hududlarni betonlashga chaqirgan. 2005-yil 17-iyulda boʻlib oʻtgan parlament munozaralarida Salafist al-Asalah partiyasi rahbari Shayx Adel Mouwda shunday dedi: „Tiriklar uchun uy-joy oʻliklar uchun qabrlardan yaxshiroqdir. Biz oʻzimizning islomiy ildizlarimiz bilan faxrlanishimiz kerak, bizga faqat bu yerda koʻza va u yerda suyak bergan boshqa joy va zamonning qadimiy sivilizatsiyasi bilan emas.“[10]
Yana qarang
- Bahrayndagi arxeologik yodgorliklar roʻyxati
- Dahran qabristonlari
Manbalar
- ↑ „Seven cultural sites inscribed on UNESCO's World Heritage List“. UNESCO (2019-yil 6-iyul).
- ↑ The Travel Chronicles of Mrs J. Theodore Bent, Vol 3, 2010, page 22. Oxford: Archaeopress.
- ↑ For the Bents’ finds at Aʼali: https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3190900&partId=1&searchText=A%27ali&images=true&view=list&page=1.
- ↑ The Mounds of Bahrein, Athenæum, 1889, Issue 3219 (Jul), 38; The Bahrein Islands, in the Persian Gulf, Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography, Vol. 12 (1) (Jan 1890), 1-19,
- ↑ See Chapter 2, Southern Arabia by Theodore and Mabel Bent, 1900. London: Smith, Elder and Co.
- ↑ „Bahrain digs unveil one of oldest civilisations“. BBC News (2013-yil 21-may).
- ↑ „In Bahrain, development chips away at world's largest, oldest burial site“. CNN (2013-yil 1-noyabr).
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Flemming Højlund, 2007, The Burial Mounds of Bahrain: Social Complexity in Early Dilmun.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Crawford, 2016, Dilmun Temple At Saar.
- ↑ „Archived copy“. 2016-yil 10-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 20-yanvar.