Determinatsiya

Determinatsiya (lotincha, determinatia — cheklanish, aniqlanish), latent ixtisoslanish — embriologiyada organ va toʻqimalarning shakllanishi oldidan rivojlanayotgan embrion qismlari oʻrtasida sifat jihatdan farq paydo boʻlishi. Determinatsiya terminini nemis embriologi K. Gayder 1900-yilda taklif qilgan. Hujayra materiali unga xos boʻlmagan joyga koʻchirilganida undan normal holatda ixtisoslashadigan organ paydo boʻlsa, determinlashgan hisoblanadi.

Determinatsiya asosida informatsion ribonuklein kislotalar va oqsil molekulalarining sintezlanishiga olib keladigan ayrim genlarning faollashuvi yotadi. Determinatsiya zigotaning boʻlinishi davrida bir qancha omillar, xususan boʻlinayotgan hujayralarga har xil sifatli sitoplazmaning oʻtishi, ayrim hujayralar guruhining oʻzaro taʼsiri va boshqa jarayonlarda yuzaga chiqadi. Umurtqasiz hayvonlarda sarkoplazmatik sekretsiya ustun boʻlgani uchun tana qismlari determinatsiyasi zigotaning maydalanishi jarayonidayoq boshlanadi. Umurtqalilarda murtak qismlarining oʻzaro taʼsiri (induksiya) asosiy ahamiyatga ega boʻlgani sababli determinatsiya organogenez davrida namoyon boʻladi. Bu belgiga asosan hayvonlar shartli ravishda mozaik tuxumli determinlashgan va regulyatsion tuxumli determinlashmagan rivojlanish guruhlariga ajratiladi. Odatda, rivojlanishda induktor taʼsirida dastlab turgʻun boʻlmagan determinatsiya keyinroq turgʻun (labil) determinatsiya yuzaga chiqadi, faqat shundan keyin morfologik jihatdan farq qiladigan ixtisoslashuv boʻladi, yaʼni toʻqima yoki organ shakllana boshlaydi. Bundan keyingi davrlarda ixtisoslashuv yangidan-yangi oʻzaro taʼsir etuvchi sistemalar va jarayonlarni oʻz ichiga oladi. Bu jarayonlarda hujayra materialidan shakllanishi lozim boʻlgan toʻqima va organlarning qismlari farqlana borishi bilan birga uning morfologik imkoniyati ham tobora cheklanib boradi. Koʻpchilik ikkilamchi ogʻizlilarda determinatsiya dastlab oʻzgaruvchan boʻlganidan murtak ayrim qismlarining rivojlanish yoʻlini sunʼiy oʻzgartirishga imkon beradi. Keyinchalik determinatsiya turgʻun holatga oʻtadi va har bir hujayra faqat muayyan organni yoki tananing bir qismini hosil qilish xususiyatiga ega boʻlib qoladi. Determinatsiya boʻlinayotgan murtak hujayralarining morfolitik ixtisoslashuvi orqali toʻqima va organlarning rivojlanishiga olib keladi. Determinatsiya termini hozirda koʻp sohalarda ishlatiladi.

Adabiyot

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil