Derenik Apresyan

Derenik Zaxarovich Apresyan
	armancha: Դերենիկ Զաքարի Ապրեսյան
Oʻzbekiston SSR Ichki ishlar xalq komissari
	Mansab davri; 1937-yil 17-avgust – 1938-yil 21-noyabr
Avvalgisi	Nikolay Zagvozdin
Keyingisi	Aleksey Sajaya
Myasnikovskiy tuman ijroiya qoʻmitasi raisi
	Mansab davri; 1924-yil aprel – 1927-yil aprel
Avvalgisi	Nomaʼlum
Keyingisi	Nomaʼlum
Votsk avtonom viloyati RCP(b) viloyat qoʻmitasi ijrochi kotibi vazifasini bajaruvchi.
	Mansab davri; 1923-yil dekabr – 1924-yil fevral
Avvalgisi	Aleksey Sulimov
Keyingisi	Grigoriy Aronshtam
RKP(b) Primorskiy viloyat byurosining ijrochi kotibi
	Mansab davri; 1922-yil iyul – 1922-yil noyabr
Avvalgisi	Lavozim joriy etilgan
Keyingisi	Moisey Gubelman
Shaxsiy maʼlumotlari
Tavalludi	1899-yil; Tatlı qishlogʻi, Rossiya imperiyasi
Vafoti	1939-yil 23-fevral ; Moskva, SSSR
Fuqaroligi	Rossiya SFSR; SSSR
Millati	arman
Siyosiy partiyasi	Dashnaksutyun; RKP (b) / VKP (b)
Bolalari	oʻgʻli: Yuriy Apresyan
Taʼlim	Ya. M. Sverdlov nomidagi kommunistik universitet
Kasbi	Partiya tashkilotchisi
Mashhur ishlari	OGPU—NKVD hodimi
Xizmat yillari	1918—1920, 1926—1938
Unvoni	; Davlat xavfsizligi mayori

Derenik Zaxarovich Apresyan (armancha: Դերենիկ Զաքարի Ապրեսյան; 1899-yil, Tatli qishlogʻi, Qozogʻiston uyezdi, Yelizavetpol guberniyasi, Rossiya imperiyasi – 1939-yil 23-fevral, Moskva, SSSR) – sovet partiyasi va davlat arbobi, Oʻzbekiston SSR Ichki ishlar xalq komissari (1937-yil 19-avgustdan 1938-yil 21-noyabrgacha), davlat xavfsizligi mayori (1936-yil 20-dekabrdan). U SSSR NKVD maxsus uchligining aʼzosi boʻlgan. 1939-yilda otib tashlangan. Keyinchalik oqlashga loyiq emas deb topilgan.

Tarjimai hol

1899-yilda Qozoq uyezdining^{[К 1]} Tatli qishlogʻida ruhoniy oilasida tugʻilgan^[1]. Millati arman boʻlgan^[2]. Cherkov-mahalla maktabini tugatgan. 1919—1920-yillarda Zakavkazye universitetining (Tiflis) tibbiyot fakultetida tahsil olgan.

1921-yil iyun oyida Ya. M. Sverdlov nomidagi Kommunistik universitetni tamomlab, diplom olgan.

1917—1918-yillarda „Dashnaksutyun“ Arman inqilobiy federatsiyasi (partiyasi)ning faol ishtirokchisi boʻlgan. 1918—1920-yillarda Qizil Armiya safida Armanistonda jang qilgan.

1919-yildan boshlab RKP(b) aʼzosi boʻlgan. 1920—1921-yillarda Moskva yoqilgʻi boshqarmasi taʼminot boʻlimining nazoratchilik vazifasini bajargan.

1921—1926-yillarda xoʻjalik va partiya ishlarida faoliyat yuritgan: Zabaykalye guberniya qoʻmitasining targʻibot va tashviqot boʻlimi mudiri (1921—1922), 1922-yildan boshlab esa RKP(b) Priamurye guberniya byurosining mas’ul kotibi lavozimida ishlagan.

1926-yilda SSSR OGPUga ishga oʻtkazildi. 1926-yil iyundan 1931-yil fevralgacha OGPU Iqtisodiy boshqarmasi 5-boʻlimi vakili; 1930-yil fevraldan iyulgacha OGPU IB 2-boʻlimi katta vakili, keyin 1930-yil iyuldan oktyabrgacha OGPU IB 7-boʻlimi boshligʻi yordamchisi; 1930-yil oktyabrdan 1931-yil aprelgacha OGPU IB 4-boʻlimi boshligʻi yordamchisi; 1931-yil apreldan noyabrgacha SSSR OGPU IB 3-boʻlimi boshligʻi yordamchisi; 1931-yil noyabrdan 1932-yil fevralgacha OGPU IB boʻlimi boshligʻi vazifasini bajaruvchi; 1932-yil fevraldan oktyabrgacha OGPU IB 6-boʻlimi boshligʻi; 1932-yil oktyabrdan 1934-yil martgacha OGPU IB 8-boʻlimi boshligʻi; 1934-yil martdan iyulgacha OGPU IB boshligʻi yordamchisi, bir vaqtning oʻzida OGPU IB 4-boʻlimi boshligʻi; 1934-yil iyuldan 1935-yil maygacha NKVD DIBG IB 4-boʻlimi boshligʻi, shu bilan birga 1934-yil iyuldan 1936-yil noyabrgacha NKVD DIBG IB boshligʻi yordamchisi; 1935-yil maydan 1936-yil sentyabrgacha NKVD DIBG IB 6-boʻlimi boshligʻi; 1936-yil noyabrdan 1937-yil avgustgacha SSSR NKVD DIBG KRB (3-boʻlim) boshligʻi yordamchisi. OGPU-NKVD tarkibidagi EKU-EKOning mas’ul xodimi sifatida u SSSR xalq xoʻjaligida „zararkunandalik“ toʻgʻrisidagi koʻplab soxta iqtisodiy „ishlar“ni toʻqib chiqargani uchun javobgardir.

1937-yil avgustidan 1938-yil noyabrigacha – Oʻzbekiston SSR Ichki ishlar xalq komissari va Oʻrta Osiyo harbiy okrugi SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi bosh boshqarmasining maxsus boʻlimi boshligʻi. Bu davr SSSR Ichki ishlar xalq komissarligining 1937-yil 30-iyuldagi 00447-sonli buyrugʻi bilan tuzilgan maxsus uchlikka qoʻshilish^[3] va Stalin qatagʻonlarida faol ishtirok etish bilan ajralib turadi^[4].

1937-yil 12-dekabrdagi saylovlar natijasida Oʻzbekiston SSRdan Ittifoq Kengashiga 1-chaqiriq SSSR Oliy Kengashi deputati etib saylangan^[5].

L. P. Beriya NKVD xalq komissarining birinchi oʻrinbosari va SSSR NKVD Bosh boshqarmasi boshligʻi lavozimiga kelganidan soʻng, 1938-yil 20-noyabrda „Germaniya, Yaponiya, Italiya foydasiga josuslik qilish va terroristik aktlarni tayyorlash“ ayblovi bilan hibsga olingan^[6]^[7].

1939-yil 22-fevralda L.Beriya-A.Vishinskiyning 1939-yil 15-fevraldagi roʻyxatiga koʻra, SSSR Oliy sudining harbiy hay’ati Apresyanni oliy jazoga hukm qildi (RSFSR Jinoyat kodeksining 58-8-moddalari („terror“), 11-modda („NKVD organlarida sovetlarga qarshi qishloq tashkilotida ishtirok etish“). 1939-yil 23-fevralga oʻtar kechasi Moskva shahrida SSSR NKVD rahbar xodimlari guruhi, shu jumladan NKVDning bir qator respublika va mintaqaviy boshqarmalari boshliqlari (Berman B. D., Grechuxin D. D., Vyatkin G. M., Jabrev I. A., Kiselev P. P., Stromin A. R., Monakov S. F., Rozanov A. M., Sharov N. D., Listengurt R. A., Yaralyans A. A. va boshqalar) bilan birga otib tashlangan. Dafn etilgan joyi – Don qabristonidagi 1-sonli krematoriyning „talab qilinmagan marhumlar qabri“^[8].

2013-yil 24-dekabrda Rossiya Federatsiyasi Oliy sudi Harbiy kollegiyasining qarori bilan reabilitatsiya qilinmaydi deb topildi.

Mukofotlar

"VCHK-OGPU faxriy xodimi (V)" nishoni;
Qizil Yulduz ordeni (1937-yil 19-dekabr) (SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1941-yil 24-yanvardagi farmoni bilan vafotidan soʻng bekor qilingan);
„RKKA XX yilligi“ medali (1938-yil 15-oktyabr)

Oila

Stepan Zaxarovich Apresyan (armancha: Ապրեսյան Ստեփան Զաքարի) (Koxt-Կողթ shahrida tugʻilgan) – Sovet tashqi razvedkasining Nyu-Yorkdagi rezidenti, D. Z. Apresyanning tugʻishgan ukasi boʻlib, tilshunos va tarjimon edi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u ellikka yaqin tilni bilgan deyiladi.

Yuriy Derenikovich Apresyan (1930-2024) – D. Z. Apresyanning oʻgʻli, mashhur sovet va rossiyalik tilshunos olim.

Izohlar

↑ В источниках указывается принадлежность Казахского уезда к Эриванской губернии, по-видимому, ошибочно. Ныне — в MR Агстафинском районе {{mr}}: Check mr value (help) Азербайджана.

Manbalar

↑ [Դերենիկ Զաքարի Ապրեսյան // Հայաստանի գրադարանների համահավաք գրացուցակ]
↑ „Кадровый состав органов государственной безопасности СССР. 1935−1939“. 2024-yil 25-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 25-iyun.
↑ „Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru“. 2020-yil 4-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 8-mart.
↑ „Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева“. 2017-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 8-mart.
↑ „Депутаты Верховного Совета СССР I созыва, избранные 12.12.1937“. 2013-yil 22-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 17-may.
↑ Репрессия 1937-1938 гг. Документы и материалы 2005.
↑ Органы Госбезопасности СССР в Великой Отечественной войне: Армянский след 2005.
↑ Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник 1999.

Adabiyotlar

Саркисян А. Е.. Разведка и контрразведка. Армянский след, 300 экз, Ереван: Амарас, 2005 — 7, 38-40-bet. ISBN 99930-1-067-7.
Репрессия 1937—1938 гг. Документы и материалы, 1000 экз, Ташкент: Шарк, 2005 — 23—24-bet.
Петров Н. В., Скоркин К. В. „Апресян Д. З.“, . Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник, 3000 экз, М.: Звенья, 1999. ISBN 5-7870-0032-3. (Wayback Machine saytida 2017-02-01 sanasida arxivlangan)

Havolalar

Derenik Apresyan (Wayback Machine saytida 2021-06-15 sanasida arxivlangan) nkvd saytida

Саркисян А. Е. Органы Госбезопасности СССР в Великой Отечественной войне: Армянский след (hy) // Հայկական բանակ («Айкакан банак») : журнал. — 2005. — 5 մայիսի.
„Апресян Дереник Захарович“ (ru). Биографический словарь. Архив Александра Н. Яковлева. Qaraldi: 2016-yil 22-may.
Otishga buyruq
Tarqatish to‘g‘risidagi akt
Reabilitatsiyaga noloyiq deb topish

[1] В источниках указывается принадлежность Казахского уезда к Эриванской губернии, по-видимому, ошибочно. Ныне — в MR Агстафинском районе {{mr}}: Check mr value (help) Азербайджана.

[2] [Դերենիկ Զաքարի Ապրեսյան // Հայաստանի գրադարանների համահավաք գրացուցակ]

[3] „Кадровый состав органов государственной безопасности СССР. 1935−1939“. 2024-yil 25-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 25-iyun.

[4] „Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru“. 2020-yil 4-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 8-mart.

[5] „Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева“. 2017-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 8-mart.

[6] „Депутаты Верховного Совета СССР I созыва, избранные 12.12.1937“. 2013-yil 22-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 17-may.

[FOOTNOTEРепрессия_1937-1938_гг._Документы_и_материалы2005-7] Репрессия 1937-1938 гг. Документы и материалы 2005.

[FOOTNOTEОрганы_Госбезопасности_СССР_в_Великой_Отечественной_войне:_Армянский_след2005-8] Органы Госбезопасности СССР в Великой Отечественной войне: Армянский след 2005.

[FOOTNOTEКто_руководил_НКВД,_1934—1941_:_справочник1999-9] Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник 1999.

[К 1]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

k m t Oʻzbekiston ichki ishlar vazirlari
Izoh: Oxiridagi shaxs amaldagi ichki ishlar vaziri hisoblanadi.
Oʻzbekiston SSR ichki ishlar vazirlari	Naum Lextman Zelman Levin Nikolay Zagvozdin Derenik Apresyan Aleksey Sajaya Yoʻldosh Bobojonov Amayak Kobulov Yoʻldosh Bobojonov Aleksey Bizov Yoʻldosh Bobojonov Tojiddin Jalilov Haydar Yahyoyev Qudrat Ergashev Neʼmatjon Ibragimov Uchqun Rahimov Vyacheslav Kamalov Gʻafur Rahimov (v.b.)
Oʻzbekiston Respublikasi ichki ishlar vazirlari	Zokir Almatov Bahodir Matlyubov Adham Ahmadboyev Abdusalom Azizov Poʻlat Bobojonov Aziz Toshpoʻlatov