Dekabr qoʻzgʻoloni
| Dekabr qo‘zg‘oloni | |||
|---|---|---|---|
| Fayl:Independence Monument Zheltoksan.jpg | |||
| Sana | 1986-yil 16—19-dekabr | ||
| Joy | |||
| Sababi | Gennadiy Kolbinning Qozog‘iston KP MK Birinchi kotibi lavozimiga tayinlanishi | ||
| Maqsadlari | Kolbinning iste’foga chiqarilishi | ||
| Natijasi |
Norozilik SSSR Ichki ishlar vazirligi ssenariysi asosida tayyorlangan «Metel-1986» operatsiyasi doirasida bostirildi. Norozilik ishtirokchilari sud qilinib, jazolandi. | ||
| Fuqarolik nizosining tomonlari | |||
| |||
| Yetakchilar | |||
| |||
| Raqamlarda | |||
| Qurbonlar va yoʻqotishlar | |||
| Qurbonlar | |||
| Oʻlim(lar) | 2 | ||
| Jarohatlanganlar | 200 dan ortiq | ||
| Hibslangan | 1000 dan ortiq | ||
Olmaotadagi dekabr voqealari, yana Jeltoqsan (qozoqcha: Желтоқсан көтерілісі) nomi bilan ham tanilgan – 1986-yil 17–18-dekabr kunlari Qozogʻiston SSR poytaxti boʻlgan Olmaota shahrida sodir boʻlgan, hukmron kommunistik partiya qarorlariga qarshi yoʻnaltirilgan va ommaviy xalq noroziliklari shaklini olgan qozoq yoshlarining chiqishlari[1][2].
Rasmiy versiyaga ko‘ra, tartibsizliklar KPSS MK Bosh kotibi M. S. Gorbachyovning Qozog‘iston Kommunistik partiyasi birinchi kotibi lavozimidan D. A. Qoʻnayevni ozod etib, uning o‘rniga Qozog‘iston SSRda ilgari hech qachon ishlamagan KPSS Ulyanovsk viloyat qo‘mitasining birinchi kotibi G. V. Kolbinni tayinlash haqidagi qarori sababli boshlangan. Ommaviy tartibsizliklarga aylangan miting ishtirokchilari respublika rahbari lavozimiga mahalliy, tub aholi vakilini tayinlashni talab qildilar[1]. Keyinchalik qozoq yoshlarining norozilik chiqishlari Qozog‘istonning boshqa shahar va hududlarida ham bo‘lib o‘tdi[3]. Qozogʻistondagi dekabr voqealari qayta qurish davrida butunittifoq markaziy hokimiyatga qarshi boʻlgan ilk chiqishlardan biri boʻldi. Keyinchalik shunga oʻxshash voqealar Minskda (1988), Tbilisida (1989), Bakuda (1990), Dushanbeda (1990), Vilnyus va Rigada (1991) yuz berdi.
Chiqishning oʻzi rahbariyat uchun kutilmagan boʻlib, uning sabablari va xarakteri esa noaniq edi.
Mustaqillik
Qozog‘iston 1991-yil 16-dekabrda, ya’ni Jeltoqsan voqealaridan besh yil o‘tib, mustaqilligini e’lon qildi[4]. Dekabr voqealariga oid ko‘plab hujjatlar Moskva va Olmaota arxivlarida saqlanmoqda va hozirgacha oshkor etilmagan, xususan, N. A. Nazarbayevning roli to‘liq aniqlanmagan[5]. Maxfiy hujjatlarga kirish imkoniyatining yo‘qligi bu voqealarga xolis tarixiy va huquqiy baho berishga to‘sqinlik qilmoqda.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 „Так все начиналось (к 15-летию декабрьских событий в г. Алма-Ата) | Jurnal „Pravo i bezopasnost“ | http://www.dpr.ru“. 2019-yil 4-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 16-dekabr.
- ↑ Nurmatov, Sardor Ali „Qozog‘istonni ikki boshlik shu yo‘lga boshladi“. qalampir.uz (2022-yil 8-yanvar). Qaraldi: 2025-yil 16-dekabr.
- ↑ „Документы партийных и правоохранительных органов, принятые в связи с декабрьскими восстаниями 1986 года, и показания бывших первых руководителей республики“. libertykz.narod.ru. 2011-yil 20-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 16-aprel.
- ↑ Raximov, Shuhrat „Qozog‘iston mustaqilligining 25 yilligini nishonlamoqda“. kun.uz (2016-yil 16-dekabr). Qaraldi: 2026-yil 16-dekabr.
- ↑ Загадки «Желтоксана». К 25-летию алма-атинских событий 16-18 декабря 1986 года. Архивировано 7 февраля, 2021