David Soslan
| David Soslan | |
|---|---|
._Dated_Year_420_of_the_Paschal_cycle_(AD_1200).jpg) 1200-yilda Tamara va David nomidan chiqarilgan tanga | |
| Gruziya qirolichasining turmush oʻrtogʻi | |
| Muddati | tax. 1187/1189 – tax. 1207 |
| Vafoti | 1207-yil |
| Turmush oʻrtogʻi | Tamara |
| Uy | Bagrationlar |
| Otasi | Jadaron |
| Dini | Gruzin pravoslav cherkovi |
 | |
David Soslan (gruzincha: დავით სოსლანი) (1207-yilda vafot etgan) Alaniya shahzodasi va qirolicha Tamaraning ikkinchi eri boʻlib, u taxminan 1189-yilda unga uylangan. U asosan Gruziyaning musulmon qoʻshnilariga qarshi urushlari paytidagi harbiy jasoratlari bilan mashhur.
Ismi
Davidning ikkinchi ismi „Soslan“ shaxsiy ism sifatida qoʻllanilgan dastlabki maʼlum holat hisoblanadi. Ism osetin Nart dostonlarining yetakchi qahramonlaridan biri boʻlgan mifologik qahramon Soslandan olingan[1].
Kelib chiqishi
David Soslan Alaniyani (gruzin manbalarida Ovseti yoki Oseti; shu bois zamonaviy Osetiya atamasi mavjud) boshqargan qirollik sulolasi aʼzosi boʻlgan[3], Shimoliy Kavkazdagi pravoslav nasroniy qirolligi, va ular koʻpincha Gruziyaning Bagration sulolasi bilan oila qurib kelishgan. Tamar va David Soslanning oʻgʻli boʻlgan Georgiy IV Lasha (1212–1223) hukmronligi davrida yozgan nomaʼlum yilnomachi Soslanga bagration nasabini nisbat beradi[4]. Uning bagration kelib chiqishiga oid versiya XVIII asr gruzin olimi shahzoda Vaxushti Bagrationi asarlarida yanada rivojlantirilgan: u Soslanni Gruziya qiroli Georgiy I (1014–1027) va uning alan rafiqasi Aldening avlodi, yaʼni gruzin tojiga daʼvogar boʻlib, muvaffaqiyatsizlikka uchragan Demetriyning (Demetre) avlodi deb hisoblagan; Demetriyning oʻgʻli David Bagrat IV tomonidan Alaniyaga qochishga majbur qilingan. Vaxushtiga koʻra, David va uning avlodlari – Aton va Jadaron – alan hukmdorlar oilasiga qudalik orqali qoʻshilib, „Osi [yaʼni, Alan] qiroli“ boʻlib qolgan. Mana shu Jadaron Soslanning otasi boʻlgan deyiladi[2]. Mariam Lordkipanidze[5] va Kiril Tumanov[6] kabi zamonaviy olimlar ushbu rivoyatni ishonarli deb hisoblasa-da, Soslanning asl kelib chiqishi hali ham aniq emas.
XIII asrning nomaʼlum gruzin asari – „Shohlar tarixi va madhiyalari“dan bir parcha Davidni Tamaraning amakivachcha-singlisi (otasi tomondan) Rusudanning homiysi boʻlganini va „Efrayim avlodlari [ძენი; soʻzma-soʻz „oʻgʻillari“], yaʼni Osi, goʻzal va jangda baquvvat“ sulolasidan kelib chiqqanini aytadi. Gruzin olimi Korneli Kekelidze David Soslanning oilasi – „Ephraïmiylar“ – oʻz nasabini Bibliyadagi Efrayimdan deb bilgan boʻlishi mumkinligini aytib, bu afsonani oʻzlarini Isroil qiroli David avlodidan deb bilgan bagrationlar afsonasi bilan qiyoslaydi[7].
1946-yilda shimoliy osetin arxeologi Yevgeniya Pchelina Shimoliy Osetiya ASSRdagi Ardon darasidagi Nuzal cherkovida qazishlar vaqtida, goʻyoki David Soslanga tegishli qabrni topganini eʼlon qildi; u cherkovdagi gruzin asomtavruli yozuvida tilga olingan biror Soslanni shu shaxs bilan birxillashtirildi, bu esa David Soslanni Nuzalning xalq ogʻzaki anʼanalarida mashhur boʻlgan qahramon Sarazon (osetin: Цæразонтæ ) sulolasiga mansub boʻlgani haqidagi mashhur nazariyani yana-da mustahkamlashi mumkin edi[8]. Bu gipoteza aksariyat olimlar tomonidan qabul qilinmagan boʻlsa-da, osetin tarixchilari orasida mashhur[9].
Tarjimai holi
Tamaraning birinchi eri, Rus knyazi Yuriy Bogolyubskiydan ajrashgach, 1187—1189-yillar oraligʻida Tbilisidagi Didube saroyida David Soslan bilan turmush qurgan. Arman solnomachisi Mxitar Gosh oʻzining „Ishatarakan“ („Xotiralar“) asarida yozishicha, Tamara „Alan podsholigidan boʻlgan, ona tomondan qarindoshi boʻlgan bir erkakka, ismi Soslan, [gruzin] taxtiga chiqishi bilan David deb atalgan erkakka turmushga chiqdi“[10].
Qudratli zodagonlar partiyasining nomzodi boʻlgan Yuriyga qarama-qarshi ravishda David Tamaraning shaxsiy tanlovi boʻlgan[manba kerak]. Qobiliyatli harbiy sarkarda boʻlgan David Tamaraga katta tayanch boʻlib, Yuriy tarafida toʻplangan isyonchi zodagonlarni yengishda muhim rol oʻynadi. Tamara va David ikki farzand koʻrgan. 1191-yilda qirolicha bir oʻgʻil – kelajakdagi qirol Georg IV (Lasha) ni dunyoga keltirdi; bu voqea butun qirollik boʻylab keng nishonlangan. Qizlari Rusudan taxminan 1193-yilda tugʻilgan va keyinchalik Gruziya hukmdori sifatida ukasining oʻrniga taxtga chiqqan.
Tamaraning eri sifatidagi David Soslanning maqomi, shuningdek, sanʼat, hujjatlar va tangalardagi ishtiroki, qirollikning erkaklik atributlari zarurati bilan belgilanar edi, ammo u Tamara bilan taxtni boʻlishgan boʻlsa-da, mustaqil hokimiyatga ega boʻlmagan, uning kuchi hukmron rafiqasidan kelib chiquvchi qoʻshimcha hukmdor edi[11].
David Tamaraning ekspansion siyosatini faol qoʻllab-quvvatlagan va oʻsha yillardagi mojarolarda Gruziyaning harbiy gʻalabalarida asosiy rol oʻynagan[12]. Oʻrta asr gruzin manbalari uning goʻzalligi, harbiy qobiliyatlari, jasorati va Tamaraga sadoqatini maqtaydi. 1190-yillarda David Soslan Bardaa, Arzirum, Gegharkunik, Baylaqon va Ganjaga qarshi gruzin yurishlariga boshchilik qilgan. Uning Ozarbayjonning eldegiziylari ustidan Shamxor (1195) va Rum saljuqiylari ustidan Basian (1202) janglaridagi gʻalabalari Gruziyaning sharqiy va gʻarbiy Kavkaz chegaralaridagi mavqeini mustahkamladi. U koʻp oʻtmay, taxminan 1207-yilda vafot etgan[13].
Manbalar
- ↑ Salbiev 2021.
- ↑ 2,0 2,1 Alemany, Agustí (2000), Sources on the Alans: A Critical Compilation, p. 321. Brill Academic Publishers, ISBN 90-04-11442-4.
- ↑ Duchesne-Guillemin, Jacques. Hommage universel: actes du congrès de Shiraz 1971, et autres études rédigées à l'occasion du 2500e anniversaire de la fondation de l'empire perse (en). Bibliothèque Pahlavi, 1974 — 294-bet. ISBN 9789004039025.
- ↑ Gippert, Jost „Onomastica Nartica: Soslan – Sozyryqo“, . Haptacahaptaitis: Festschrift for Fridrik Thordarson on the Occasion of His 77th Birthday Haug, Dag: . Oslo: Novus Forlag, 2005 — 77-bet. ISBN 82-7099-403-0.
- ↑ Lordkipanidze, Mariam (1987), Georgia in the XI-XII Centuries, p. 155. Tbilisi: Ganatleba
- ↑ Toumanoff, Cyril (1966). "Armenia and Georgia". in Hussey J. M.. The Cambridge Medieval History. 4. Cambridge: Cambridge University Press. p. 623. OCLC 716953.
- ↑ (ruscha) Дондуа, В. Д., Бердзнишвили, М. М. Жизнь царицы цариц Тамар (Примечания).
- ↑ (ruscha) Пчелина, Е. Г. «Нузальская церковь – место погребения Давида Сослана». Растизинад №115: 1946.
- ↑ (ruscha) Vaso Abaev.The origin of the Ossetian family names of Сærazontæ and Æghuzatæ (Wayback Machine saytida 2011-07-27 sanasida arxivlangan)
- ↑ David, like other biblical names, was favored by the Bagratids because of their Davidic claim. As for Soslan, this is the name of one of the main heroes of the Nart epic, but alternative, though tentative, explanations have also been proposed; for example, Nikolay Marr regards it as being derived from the ethnonym "Os-Alani", while Vasily Abaev suggests a possible Turco-Mongol origin from Nogai suslan – "to have a threatening look".
- ↑ Eastmond, Antony (1998), Royal Imagery in Medieval Georgia, pp. 135-7. Penn State Press, ISBN 0-271-01628-0.
- ↑ Vasiliev, A. A. The Foundation of the Empire of Trebizond (1204–1222). Speculum, Vol. 11, No. 1. (Jan., 1936), p. 13.
- ↑ Commire, Anne; Klezmer, Deborah. Women in World History: Sul-Vica (en). Yorkin Publications, 2002 — 144-bet. ISBN 9780787640743.
Adabiyotlar
- Salbiev, Tamerlan (2021). "Šošlan". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/soslan-COM_363718.