Choʻyan
| Choʻyan |
|---|
| Temir-uglerod qotishma fazalari |
| Temir-uglerod qotishma strukturalari |
| Po`latlar |
|
Konstruktsiyaviy po`lat (0,8 % gacha C) |
| Cho`yanlar |
|
Oq cho`yan (mo`rt, tarkibida ledeburit bor va grafit mavjud emas) |
Choʻyan — har xil buyumlar (qozon, santexnika qurilmalari, meʼmorlik bezaklari, panjaralar va boshqalar) quyish uchun ishlatiladigan moʻrt material; temir bilan uglerod qotishmasi. Oddiy (legirlanmagan) Choʻyan tarkibida 2,0% dan ortiq uglerod va oz miqdorda doimiy qoʻshilmalar — kremniy, marganets, fosfor va oltingugurt boʻladi. Tarkibida legirlovchi elementlar — xrom, nikel, molibden, mis, alyuminiy va boshqa, shuningdek, 2% dan ortiq marganets hamda 4% dan ortiq kremniy boʻlgan Ch. legirlangan (maxsus) Choʻyan deyiladi.
Choʻyan kulrang, oq va oraliq turlarga boʻlinadi. Kulrang Choyanda uglerod erkin holatda — bodroqsimon, plastinkasimon yoki sharsimon grafit tarzida, oq choʻyanda uglerodning qammasi yoki juda koʻp qismi temir karbidi Gʻe3S — sement holida, oraliq Choʻyanda esa uglerodning bir qismi sementit va bir qismi grafit holida boʻladi.
Kulrang choʻyan tarkibidagi grafitning shakliga koʻra, oddiy kulrang choʻyan, bolgʻalanuvchan va juda puxta choʻyanlarga boʻlinadi. Oddiy kulrang choʻyanda grafit plastinka (yaproq) shaklida, bolgʻalanuvchan choʻyandada — bodroqsimon (pagʻapagʻa), juda puxta choʻyanda esa shar shaklida boʻladi. Quymalar olish uchun ishlatiladigan kulrang Choʻyanda quymakorlik choʻyani deb ham ataladi. Oq choʻyan qayta ishlanuvchi choʻyan deyiladi, chunki u, asosan, poʻlat ishlab chiqarishga yaraydi. Oq choʻyanni termik ishlab, yumshatish yoʻli bilan bolgʻalanuvchi choʻyan hosil qilinadi. Oddiy kulrang choʻyan harflar (KCH) va ikki xonali ikki son bilan belgilanadi. Masalan, KCH 1228 da KCH (SCH) harflari ("kulrang choʻyan", ruscha "seriy chugun" soʻzlarining birinchi harflari) kulrang Ch. ekanligini, 12 soni uning choʻzilishdagi, 28 soni esa egilishdagi mustahkamlik chegarasini (kg/mm2) bildiradi. Bolgʻalanuvchan choʻyan BCH (KCH) harflari va ketma-ket keladigan ikki son bilan belgilanadi, mac, BCH504 da BCH (KCH) harflari ("bolgʻalanuvchan choʻyan", ruscha "kovkiy chugun" soʻzlarining birinchi harflari) choʻyanning bolgʻalanuvchanligini, 50 soni choʻzilishdagi mustahkamlik chegarasini, 4 soni esa nisbiy uzayishini (% qisobida) bildiradi.
choʻyanlar temir rudalari va polimetall rudalaridan metallurgiya pechlari (domna pechi, elektr pechlar) da ishlab chiqariladi. Pechlarda kulrang va oq choʻyanlardan tashqari, ferroqotishmalar deb ataladigan choʻyanlar x.am olinadi; bunday choʻyanlar tarkibida kremniy va marganets miqdori odatdagi choʻyanlardagiga qaraganda ancha koʻp boʻladi.
Mashinasozlikda choʻyanning quyidagi turlari katta ahamiyatga ega. Alyuminiy choʻyan — tarkibida alyuminiy miqdori koʻp boʻlgan Ch., u olovbardosh va korroziyabardosh, elektrotexnikada magnitmas material sifatida ishlatiladi. Antifri ksion choʻyan — yeyilishga chidamli choʻyan, podshipniklar va boshqa ishqalanuvchi detallar tayyorlash uchuy ishlatiladi. I yeye i qbardosh choʻyan — temperatura koʻtarilganda mustahkamligi uncha pasaymaydi; yukrri temperaturada ishlaydigan choʻyan armaturalar va boshqa buyumlar tayyorlash uchun ishlatiladi. Olovbardosh choʻyan — yuqori temperaturalarda oksidlanishga yaxshi qarshilik koʻrsatadi; bu xossa unga koʻproq miqdorda xrom qoʻshish yoʻli bilan hosil qilinadi, 1100°S gacha temperaturada ishlaydigan detallar tayyorlash uchun ishlatiladi. Korroziyabardosh choʻyan — zararli muhitlar — kislota, ishqor va boshqalarga kimyoviy turgʻunligi yukrri boʻlgan legirlangan Ch.lar jumlasiga kiradi.
Magniyli choʻyan — tarkibidagi grafit shar shaklida boʻlgan kulrang (juda puxta) choʻyan; suyuq choʻyanga magniy yoki uning qotishmalaridan qoʻshish yoʻli bilan choʻyan grafiti shar shakliga keltiriladi, katta yuk (kuch) tushadigan detallar tayyorlash uchun ishlatiladi. Magnitmas choʻyan — asosi austenit boʻlgan koʻp legirlangan choʻyan; magnit kirituvchanligi juda kichik boʻladi; asosan, elektrotexnikada ishlatiladi.

Choʻyan — temirning uglerodli qotishmasi (C 2,14 % dan koʻp). Uglerod choʻyan tarkibida sementit va grafit koʻrinishida boʻlishi mumkin. Tarkibidagi grafit shakli va sementit miqdoriga qarab quyidagi turlarga boʻlinadi: oq, kulrang, bolgʻalanuvchan va mustahkamligi yuqori choʻyanlar. Choʻyan moʻrt jismdir.
Choʻyan turlari
Klassifikatsiya
Tarkibidagi C miqdoriga qarab kulrang choʻyan: evtektikagacha (2,14-4,3 % C), evtiktika (4,3 %) yoki evtiktikadan soʻngi deb nomlanadi. Qotishma tarkibi material strukturasiga taʼsir koʻrsatadi.
Yana qarang
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |