Choʻchqa urushi
| Choʻchqa urushi | |
|---|---|
 |
Choʻchqa urushi (inglizcha: Pig War) – 1859-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari va Britaniya imperiyasi oʻrtasida yuzaga kelgan, asosan San-Xuan orollarining hududiy daʼvosi bilan bogʻliq boʻlgan mojarodir. Bu urush oʻzining gʻalati nomi bilan mashhur boʻlib, faqatgina bir choʻchqaning oʻlimi sababli boshlangan. Garchi „urush“ deb atalsa-da, ikki tomondan ham inson oʻlimi qayd etilmagan, ammo asosiysi hududiy va diplomatik kelishmovchiliklarga olib kelgan.
Tarixiy kontekst va sabablari
Tinch okeanining shimoliy-gʻarbiy hududidagi chegaralar haqida muloqotlar, asosan 1846-yilda imzolangan Oregon shartnomasi[1] bilan boshlandi. Shartnomaga koʻra, AQSH va Britaniya imperiyasi oʻrtasidagi chegara 49-daraja kenglik boʻylab belgilanadi, ammo bu orollar va ularning atrofidagi hududlarni qanday taqsimlash haqida aniq kelishuv yoʻq edi. Ushbu shartnomada chegaralar Vankuver oroli va materik oʻrtasidagi suv yoʻlidan oʻtishi koʻrsatilgan. Biroq bu hududda ikkita asosiy suv yoʻli mavjud edi: Haro boʻgʻozi (AQSH tomonidan tanlangan) va Rosario (Buyuk Britaniya tomonidan tanlangan). Natijada San-Xuan oroli kimga tegishli ekanligi mavhum boʻlib qoladi. San-Xuan orollari, Vancouver orolining janubi-gʻarbida joylashgan va ikkala davlat uchun ham strategik ahamiyatga ega boʻlgan joy edi. Ushbu orollar qishloq xoʻjaligi va baliqchilik uchun muhim, shuningdek, Tinch okeani orqali savdo yoʻllari uchun ham strategik nuqtada joylashgan edi.
Mojaro boshlanishi
1859-yil iyun oyida, San-Xuan orolida, Layman Katler ismli amerikalik fermer oʻzining kartoshka bogʻida yetishtirilayotgan oʻsimliklarni yeyayotgan bir choʻchqani otib tashlaydi. Choʻchqa Britaniya imperiyasi tomonidan boshqarilayotgan „Gudsonʼs Bay“ kompaniyasiga tegishli edi va uning egasi Charlz Griffin choʻchqaga zarar yetganligini aytib, fermerdan toʻlov talab qiladi. Katker bunga rozi boʻlmaydi[2].
Britaniya hukumati, choʻchqaning oʻlimi sababli amerikalik fermerdan zarar undirishni talab qilib, orolga oʻz kuchlarini yuborishga qaror qiladi. Buning javobida AQSH, oʻz fuqarosining himoyasi uchun orolga qoʻshin yuboradi. Shunday qilib, ikki mamlakat oʻrtasida toʻqnashuv ehtimoli yuzaga keladi.
Harbiy toʻqnashuvlar
Britaniya imperiyasi orolga 4 kema va 2,000 askar yuboradi. Ular oʻz hududlarini himoya qilishni rejalashtiradilar. AQSH esa orolga 2,600 askar yuborib, oʻz hududini himoya qilishga tayyorlanadi. Biroq, hech bir tomon toʻliq urush boshlashni istamadi, chunki har ikki tomon ham ushbu mojaro juda kichik sababga koʻra yirik urushga aylanishidan qoʻrqardi. Koʻproq diplomatik vositalar orqali muammoni hal etishga harakat qilindi.
Diplomatik Yondashuv
Mojaroni hal qilish uchun, ikkala tomon ham xalqaro vositachilikka rozi boʻldi. Ular butun dunyoda ahamiyatga ega boʻlgan kelishmovchilikni tinch yoʻl bilan hal qilishga intildilar. 1871-yilda AQSH va Britaniya oʻrtasida ikki davlat oʻrtasidagi barcha hududiy nizolarni hal qilish uchun London shartnomasi imzolandi. Shartnomaga koʻra, ikkala davlat ham San-Xuan orollaridagi nizoni Germaniya imperiyasi hal etishiga rozi boʻldi. Germaniya imperatori Vilgelm I hakam sifatida ish olib bordi va 1872-yilda orollarni AQSHga berish qarorini chiqardi.
Hal etilish va Yakun
Mojaro 1872-yilda tinch yoʻl bilan hal qilindi, va San-Xuan orollari AQSHga berildi[3]. Bu qaror keyinchalik ikki davlat oʻrtasidagi diplomatik munosabatlarni mustahkamladi. Oʻsha paytda, bu nizoning hech qanday harbiy toʻqnashuvlar yoki halokatli oqibatlari boʻlmadi, faqat bir choʻchqa halok boʻldi.
Asosiy Sabablar va Ahamiyati
Bu voqea tarixda oʻzining oddiylik va gʻalati sabablariga qaramasdan, ikki yirik davlat oʻrtasida urushning oldini olishga qaratilgan samarali diplomatik yondashuvni namoyish etadi. Urushning bunday xususiyati koʻpincha tinchlikni saqlash va diplomatik muloqotlarni davom ettirishning ahamiyatini koʻrsatadi.
Bundan tashqari, bu voqea ikki davlat oʻrtasida yanada barqaror munosabatlar oʻrnatishga olib keldi va kelajakdagi hududiy nizolarda diplomatiya va hakamlikka tayyor turishning ahamiyatini taʼkidladi.