Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Чўян

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Cho`yandan yoʻnaltirildi)
Чўян
Темир-углерод қотишма фазалари

Феррит
Аустенит
Сементит
Графит

Темир-углерод қотишма структуралари

Ледебурит
Мартенсит
Перлит
Сорбит
Троостит
Бейнит

По`латлар

Конструкциявий по`лат (0,8 % гача C)
Асбобсозлик по`лати (~2 % гача C)
Зангламайдиган по`лат (хром билан лигерланган)
Иссиққа чидамли по`лат
Мустаҳкамлиги юқори по`лат

Чо`янлар

Оқ чо`ян (мо`рт, таркибида ледебурит бор ва графит мавжуд эмас)
Кулранг чо`ян (графит пластина шаклида)
Болг`аланувчан чо`ян (графит парчалари)
Мустаҳкамлиги юқори чо`ян
Ярим чо`ян (графит ва ледебуритдан иборат)

Чўян — ҳар хил буюмлар (қозон, сантехника қурилмалари, меъморлик безаклари, панжаралар ва бошқалар) қуйиш учун ишлатиладиган мўрт материал; темир билан углерод қотишмаси. Оддий (легирланмаган) Чўян таркибида 2,0% дан ортиқ углерод ва оз миқдорда доимий қўшилмалар — кремний, марганец, фосфор ва олтингугурт бўлади. Таркибида легирловчи элементлар — хром, никел, молибден, мис, алюминий ва бошқа, шунингдек, 2% дан ортиқ марганец ҳамда 4% дан ортиқ кремний бўлган Ч. легирланган (махсус) Чўян дейилади.

Чўян кулранг, оқ ва оралиқ турларга бўлинади. Кулранг Чоянда углерод эркин ҳолатда — бодроқсимон, пластинкасимон ёки шарсимон графит тарзида, оқ чўянда углероднинг қаммаси ёки жуда кўп қисми темир карбиди Ғе3С — семент ҳолида, оралиқ Чўянда эса углероднинг бир қисми сементит ва бир қисми графит ҳолида бўлади.

Кулранг чўян таркибидаги графитнинг шаклига кўра, оддий кулранг чўян, болғаланувчан ва жуда пухта чўянларга бўлинади. Оддий кулранг чўянда графит пластинка (япроқ) шаклида, болғаланувчан чўяндада — бодроқсимон (пағапаға), жуда пухта чўянда эса шар шаклида бўлади. Қуймалар олиш учун ишлатиладиган кулранг Чўянда қуймакорлик чўяни деб ҳам аталади. Оқ чўян қайта ишланувчи чўян дейилади, чунки у, асосан, пўлат ишлаб чиқаришга ярайди. Оқ чўянни термик ишлаб, юмшатиш йўли билан болғаланувчи чўян ҳосил қилинади. Оддий кулранг чўян ҳарфлар (КCҲ) ва икки хонали икки сон билан белгиланади. Масалан, КCҲ 1228 да КCҲ (СCҲ) ҳарфлари ("кулранг чўян", русча "серий чугун" сўзларининг биринчи ҳарфлари) кулранг Ч. эканлигини, 12 сони унинг чўзилишдаги, 28 сони эса эгилишдаги мустаҳкамлик чегарасини (кг/мм2) билдиради. Болғаланувчан чўян БCҲ (КCҲ) ҳарфлари ва кетма-кет келадиган икки сон билан белгиланади, маc, БCҲ504 да БCҲ (КCҲ) ҳарфлари ("болғаланувчан чўян", русча "ковкий чугун" сўзларининг биринчи ҳарфлари) чўяннинг болғаланувчанлигини, 50 сони чўзилишдаги мустаҳкамлик чегарасини, 4 сони эса нисбий узайишини (% қисобида) билдиради.

чўянлар темир рудалари ва полиметалл рудаларидан металлургия печлари (домна печи, электр печлар) да ишлаб чиқарилади. Печларда кулранг ва оқ чўянлардан ташқари, ферроқотишмалар деб аталадиган чўянлар х.ам олинади; бундай чўянлар таркибида кремний ва марганец миқдори одатдаги чўянлардагига қараганда анча кўп бўлади.

Машинасозликда чўяннинг қуйидаги турлари катта аҳамиятга эга. Алюминий чўян — таркибида алюминий миқдори кўп бўлган Ч., у оловбардош ва коррозиябардош, электротехникада магнитмас материал сифатида ишлатилади. Антифри ксион чўян — ейилишга чидамли чўян, подшипниклар ва бошқа ишқаланувчи деталлар тайёрлаш учуй ишлатилади. И ее и қбардош чўян — температура кўтарилганда мустаҳкамлиги унча пасаймайди; юкрри температурада ишлайдиган чўян арматуралар ва бошқа буюмлар тайёрлаш учун ишлатилади. Оловбардош чўян — юқори температураларда оксидланишга яхши қаршилик кўрсатади; бу хосса унга кўпроқ миқдорда хром қўшиш йўли билан ҳосил қилинади, 1100°С гача температурада ишлайдиган деталлар тайёрлаш учун ишлатилади. Коррозиябардош чўян — зарарли муҳитлар — кислота, ишқор ва бошқаларга кимёвий турғунлиги юкрри бўлган легирланган Ч.лар жумласига киради.

Магнийли чўян — таркибидаги графит шар шаклида бўлган кулранг (жуда пухта) чўян; суюқ чўянга магний ёки унинг қотишмаларидан қўшиш йўли билан чўян графити шар шаклига келтирилади, катта юк (куч) тушадиган деталлар тайёрлаш учун ишлатилади. Магнитмас чўян — асоси аустенит бўлган кўп легирланган чўян; магнит киритувчанлиги жуда кичик бўлади; асосан, электротехникада ишлатилади.

Pfanne (Gusseisen)
Чўян това

Чўян — темирнинг углеродли қотишмаси (C 2,14 % дан кўп). Углерод чўян таркибида сементит ва графит кўринишида бўлиши мумкин. Таркибидаги графит шакли ва сементит миқдорига қараб қуйидаги турларга бўлинади: оқ, кулранг, болғаланувчан ва мустаҳкамлиги юқори чўянлар. Чўян мўрт жисмдир.

Чўян турлари

Классификация

Таркибидаги C миқдорига қараб кулранг чўян: эвтектикагача (2,14-4,3 % C), эвтиктика (4,3 %) ёки эвтиктикадан сўнги деб номланади. Қотишма таркиби материал структурасига таъсир кўрсатади.

Яна қаранг