Chili imo-ishora tili
| Chili imo-ishora tili | |
|---|---|
| Milliy nomi | Lengua de Señas Chilena |
| Mamlakatlar | Chili |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 21 000 |
| Turkumlanishi | |
| Til oilasi | Imo-ishora tillari |
| Til kodlari | |
| ISO 639-3 | csg |
Chili imo-ishora tili (ispancha: Lengua de señas chilena, LSCh) — Chilidagi yettita kar-soqovlar muassasasining imo-ishora tili. U butun Chili boʻylab muomalada ishlatiladi. Shuningdek, u kar-soqovlar hamjamiyati foydalanadigan asosiy til boʻlib, televideniye tarjimalarida ham ishlatiladi. Til ichida geografik joylashuv, yosh va taʼlim darajasi kabi omillarga bogʻliq holda oʻzgarishlar mavjud[1].
Geografik tarqalishi
Chili imo-ishora tili asosan butun Chili boʻylab qoʻllaniladi.
Keng tarqalgan mintaqalar
Foydalanuvchilarning taxminiy soni
2004-yilda oʻtkazilgan hisob-kitoblarga koʻra, Chili aholisining taxminan 292 700 nafarining (1,8%) eshitish qobiliyatida turli xil nuqsoni boʻlgan. Eshitish qobiliyati pasaygan odamlarning qariyb yarmi 65 yoshdan oshgan shaxslar. Shu sababli, Chili imo-ishora tilidan haqiqatda foydalanuvchilarning taxminiy soni atigi 21 000 nafarni tashkil etadi[1].
Tan olinishi va maqomi
Chili hukumatini LSChni mamlakatda tartibga solishga chaqiruvchi koʻplab harakatlar amalga oshirilgan. Maktablar va cherkovlar kar-soqovlar yetakchiligini rivojlantirish hamda ularning oʻz jamoalari uchun mustaqil qaror qabul qilish imkoniyatlarini kengaytirish boʻyicha koʻproq dasturlar yaratishga intilmoqda. Chili imo-ishora tili 2009-yilda rasman tan olingan[1].
Davlat xizmatlari va qonunchilik
Imo-ishora tili va kar-soqovlar uchun maxsus davlat xizmatlari mavjud emas. Fondo Nacional de la Discapacidad (FONADIS) xizmat koʻrsatish uchun masʼul davlat tashkiloti hisoblanadi. Shuningdek, kar-soqovlar uchun ish topishga moʻljallangan maxsus boʻlim mavjud boʻlsa ham ishga kirishda kamsitishning oldini oladigan qonunlar yoʻq.
Taʼlimi
Chili boʻylab kar-soqov oʻquvchilarga moʻljallangan 20 ga yaqin maktab mavjud. Taʼlim tizimi yagona emas, turli shaharlarda turlicha yondashiladi. Masalan, poytaxt Santyagoda oʻquvchilar faqat nutq yoki faqat imo-ishora tilida soʻzlashuvchi deb belgilanadi va turli muhitlarda taʼlim oladilar. Implantatsiyasi boʻlgan oʻquvchilar esa faqat nutq soʻzlashuvchi guruhiga kiritiladi. Standartlashtirilgan test ballari asosida kar-soqov talabalar uchun 4 ta universitet tashkil etilgan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, 17 kishidan 10 nafari LSChni maktabda oʻrgangan, qolgan 7 nafari esa oilada yoki maktabdan tashqari muhitda oʻrgangan[1].
Lugʻatlari
Ispan tilidan LSChga oʻgiradigan „Diccionario Bilingüe Lengua de Señas Chilena-Español“ kabi bir nechta standart lugʻatlar mavjud[2][3]. 2008-yilda butun Chili boʻylab 30 nafar kishi birlashib, yagona standart lugʻat yaratish ustida ish boshlashdi.
Barmoqlar yordamida harflash
LSChning qoʻl alifbosi ispan alifbosidagi 27 ta harfni oʻz ichiga oladi va koʻplab imo-ishora tillarida boʻlgani kabi, u standart imo-ishoralarga ega boʻlmagan ismlar va soʻzlarni ifodalash uchun ishlatiladi. Barmoqlar yordamida harflash soʻzlarni tashkil etuvchi harflarni aks ettiruvchi vizual shakl sifatida taʼriflanadi va bu soʻzlar tarkibidagi harflar bilan tanishish imkonini beradi. Ushbu usul kar-soqovlar hamjamiyatida turli maqsadlarda oʻz oʻrnini topgan. U asosan biror tushuncha uchun hali maxsus imo-ishora yaratilmaganida, ism va nomlar kabi xos otlarni ifodalashda, boshqa tildan kirib kelgan oʻzlashma soʻzlarni aytishda yoki imo-ishora maʼnosi noaniq boʻlib qolgan holatlarda juda qoʻl keladi[4].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Parks, Elizabeth; Parks, Jason; Williams, Holly (2011). "A Sociolinguistic Profile of the Deaf People of Chile". SIL International. http://www.sil.org/system/files/reapdata/38/94/20/38942092294949625251859003265857053622/silesr2011_027.pdf.
- ↑ „Educación Especial“. www.mineduc.cl. 2015-yil 27-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-aprel.
- ↑ „Diccionario LSCh A–H“ (es) (PDF). mineduc.cl. Ministerio de Educación de Chile (2018-yil 1-iyul). Qaraldi: 2026-yil 25-aprel.
- ↑ Puente, Anibal; Alvarado, Jesus; Herrera, Valeria (2006). "Fingerspelling and Sign Language as Alternative Codes for Reading and Writing Words for Chilean Deaf Signers". American Annals of the Deaf 151 (3): 299–310. doi:10.1353/aad.2006.0039. PMID 17087440. https://archive.org/details/sim_american-annals-of-the-deaf_summer-2006_151_3/page/298.