Chelebiy Sulton Mehmed masjidi

Chelebiy Sulton Mehmed masjidi
	Masjid
	Chelebiy Sulton Mehmed masjidi; turkcha: Çelebi Sultan Mehmed Camii
	Chelebiy Sulton Mehmed masjidining koʻrinishi
Mamlakat	Gretsiya
Koordinatalar	41°20′56″N 26°29′38″E / 41.3490°N 26.4939°E
Meʼmor	Ivaz ibn Bayezid
Binokorlik	XIV asr—1420 (605 yil avval)

Chelebiy Sulton Mehmed masjidi (turkcha: Çelebi Sultan Mehmed Camii; yunoncha: Τέμενος Μεχμέτ Αʼ), shuningdek, Boyazid masjidi (Τέμενος Βαγιαζήτ), Buyuk masjid (Büyük Camii; Ulu Camii) deb ham ataladi^[1], XV asr boshlarida Gretsiyada bunyod etilgan Usmoniylar masjidi.

Qurilish tarixi

XVII asr Usmoniy sayohatchisi Avliyo Chalabiy tomonidan berilgan maʼlumotga koʻra, masjid sulton Boyazid I (1389–1402) hukmronligi davrida qurila boshlagan, biroq Anqara jangida sulton vafot etgani, shundan soʻng yuzaga kelgan tartibsizliklar sabab qurilish toʻxtab qolgan. Qurilish ishlari sulton Mehmed I (1413–1421) hukmronligi davrida davom ettirilgan, ishlar 1420-yil mart oyida yakunlangan va masjid foydalanish uchun ochilgan. Bu haqida masjidga asosiy kirish qismi ustidagi yozuvda qayd etilgan. Yon tomondan kirish qismi ustidagi ikkinchi yozuvda meʼmor Ivaz ibn Bayezid, quruvchi Dogan ibn Abdulloh va mahalliy qozi Seyid Ali qurilish ishlarini nazorat qilgani koʻrsatilgan^[2].

Tuzilishi

Masjid kvadrat shaklida qurilgan boʻlib, devorlar bilan birga har bir tomoni taxminan 30–32 m. Masjidning tashqi devorlari ohaktosh bloklari bilan qoplangan, devor qalinligi taxminan 2.2–2.7 m. 2 ta deraza qatori mavjud. Asosiy kirish qismi janub tomonda, qoʻshimcha eshiklar sharq va gʻarb tomonlarda joylashgan^[2]^[3].

Masjid devorlari Qur’ondan iqtiboslar, duo va iltijolar bilan bezatilgan^[2]. Minora janubi-sharqiy burchakda joylashgan. Uning yuqori qismi 1912-yilda Birinchi Bolqon urushi davrida hudud Bolgariya tomonidan egallab olingan vaqtda buzilgan va Avliyo Yorgiga bagʻishlangan cherkovga aylantirilgan, ammo 1913-yilda turklar shaharni qaytarib olganida qayta qurilgan. Shu vaqtda minoraga qoʻshib ikkinchi balkon qoʻshib qurilgan^[1]^[2].

Ahmiyati va saqlanishi

Gretsiya hukumat rasmiylari masjidni nafaqat Gretsiyada, balki Yevropadagi eng muhim musulmon yodgorliklaridan biri, ayniqsa, Yevropa yerlaridagi eng qadimiy masjidlardan biri deb hisoblashadi^[4]. Masjid 1946-yildan buyon muhofaza qilinadigan yodgorlikdir.

Gretsiyadagi Usmoniylar meʼmorchiligi boʻyicha tadqiqotchi A. Bakirtzisning fikriga koʻra, XV asr boshlarida eman yogʻochidan yasalgan tom „dunyodagi eng muhim yogʻoch yodgorliklardan biri“ hisoblanadi^[5].

Bino jiddiy taʼmirga muhtoj boʻlib, sodir boʻlishi mumkin boʻlgan zilzilaga nisbatan yaroqsiz hisoblangan. Nihoyat, 2010-yil 23-noyabrda Markaziy arxeologiya kengashi taʼmirlash ishlarini qayta boshlashga qaror qilgan, mablagʻ milliy manbalar va Yevropa Ittifoqi moliyalashtirish dasturlari orqali taʼminlangan^[4]^[5].

2017-yil 22-mart tongida tomni taʼmirlash ishlari davomida masjidda yongʻin sodir boʻlgan. Yongʻin bir necha soat ichida oʻchirilgan, lekin tom butunlay vayron boʻlgan. Masjidning ichki makoni va devorlarga qanchalik zarar yetgani nomaʼlum^[6].

2022-yil fevralda masjid Gretsiya ekstremistlari tomonidan hujumga uchragan va islomofob bannerlar osilgan. Bannerlarda „Evrosdagi islomlashtirish darhol toʻxtatilishi kerak“ deb yozilgan^[7].

Manbalar

↑ ^1,0 ^1,1 „Τέμενος Βαγιαζήτ“ (Greek). Didymoteicho Municipality (2014). Qaraldi: 2017-yil 22-mart.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 Dadaki, Stavroula „Τέμενος Μεχμέτ Α΄“ (Greek). Hellenic Ministry of Culture. Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.
↑ „Çelebi Sultan Mehmet Camii“. ArchNet. 2007-yil 24-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.
↑ ^4,0 ^4,1 Kotti, Angeliki [[1](http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11380&subid=2&pubid=43518949) „Εργα αποκατάστασης στο τέμενος Βαγιαζήτ“] (Greek). To Ethnos (2010-yil 26-noyabr). Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.
↑ ^5,0 ^5,1 Sykka, Giota „Ανάσα ζωής στο Βαγιαζήτ τζαμί στο Διδυμότειχο - "Ναι" του ΚΑΣ για ένταξή του στο ΤΔΠΕΑΕ“ (Greek). Kathimerini (2010-yil 26-noyabr). Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.
↑ „Εκτεταμένη η ζημιά από τη φωτιά στο τέμενος Βαγιαζήτ του Διδυμοτείχου“ (Greek). in.gr (2017-yil 22-mart). Qaraldi: 2017-yil 22-mart.
↑ AA, DAILY SABAH WITH „Extremists target mosque in Greece, hang anti-Islam banners“ (en-US). Daily Sabah (2022-yil 1-fevral). Qaraldi: 2025-yil 2-may.

Havolalar

Repair of the Bayezid Mosque. Didymoteicho: Delta TV. 00:00.

[didymoteicho-1] 1,0 ^1,1 „Τέμενος Βαγιαζήτ“ (Greek). Didymoteicho Municipality (2014). Qaraldi: 2017-yil 22-mart.

[odysseus-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 Dadaki, Stavroula „Τέμενος Μεχμέτ Α΄“ (Greek). Hellenic Ministry of Culture. Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.

[archnet-3] „Çelebi Sultan Mehmet Camii“. ArchNet. 2007-yil 24-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.

[ethnos-4] 4,0 ^4,1 Kotti, Angeliki [[1](http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=11380&subid=2&pubid=43518949) „Εργα αποκατάστασης στο τέμενος Βαγιαζήτ“] (Greek). To Ethnos (2010-yil 26-noyabr). Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.

[kathimerini-5] 5,0 ^5,1 Sykka, Giota „Ανάσα ζωής στο Βαγιαζήτ τζαμί στο Διδυμότειχο - "Ναι" του ΚΑΣ για ένταξή του στο ΤΔΠΕΑΕ“ (Greek). Kathimerini (2010-yil 26-noyabr). Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.

[6] „Εκτεταμένη η ζημιά από τη φωτιά στο τέμενος Βαγιαζήτ του Διδυμοτείχου“ (Greek). in.gr (2017-yil 22-mart). Qaraldi: 2017-yil 22-mart.

[7] AA, DAILY SABAH WITH „Extremists target mosque in Greece, hang anti-Islam banners“ (en-US). Daily Sabah (2022-yil 1-fevral). Qaraldi: 2025-yil 2-may.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]