Kontent qismiga oʻtish

Cenchrus purpureus

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Napier grass
Ilmiy tasniflash edit
Missing taxonomy template (fix): Cenchrus
Species:
Template:Taxonomy/CenchrusC. purpureus
Binar nomi
Template:Taxonomy/CenchrusCenchrus purpureus
(Schumach.) Morrone

Cenchrus purpureus, sinonimi Pennisetum purpureum,[1] shuningdek napier oʻti, fil oʻti yoki Uganda oʻti nomlari bilan ham maʼlum boʻlgan bu oʻsimlik — Afrika dashtlaridan kelib chiqqan koʻpyillik tropik oʻt turi.[2] U suv va oziq moddalarga kam talabchan, shuning uchun ekin ekilmaydigan yerlarda ham oʻsa oladi.[3]

Tarixan bu yovvoyi tur asosan mol boqish uchun ishlatilgan,[4] ammo soʻnggi paytlarda undan «itar-tort» usulida zararkunandalarga qarshi kurash strategiyasining bir qismi sifatida foydalanilmoqda. Napier oʻti tuproq unumdorligini oshiradi va qurgʻoqchil yerlarni tuproq eroziyasidan asraydi. Undan yongʻinga qarshi toʻsiq va shamolqaytargich sifatida, qogʻoz massasi ishlab chiqarishda, eng soʻnggi paytlarda esa bio-yogʻ, biogaz va koʻmir olishda foydalaniladi.[3]

Tavsifi

Fayl:Pennisetum purpureum Schumach.png
Oddiy napier oʻti (duragay boʻlmagan)

Cenchrus purpureus (yoki napier oʻti) — Poaceae oilasiga mansub bir urugʻpallali (monokot) C4 koʻpyillik oʻt.[4] U baland boʻyli boʻlib, bambukka oʻxshash qalin tup hosil qiladi.[2] Oʻsimlik geterozigota hisoblanadi, biroq urugʻlari kamdan kam hollarda toʻliq yetiladi; koʻpincha u vegetativ yoʻl bilan — stolonlar orqali koʻpayadi. Stolonlar tuproq ustida yotib oʻsuvchi gorizontal poyalar boʻlib, ona oʻsimlikdan yosh oʻsimliklarga qarab choʻziladi.[2] Unga suv va oziq moddalar kam talab qilinadi.[3] Fil oʻti marvarid tariq turi bilan chatishtirilib, Bajra Napier navi olingan. Keyinchalik fil oʻtining boʻgʻim oraligʻini qisqartirish boʻyicha ishlar olib borilgan. Napier oʻti plantatsiyalari har bir gektardan yiliga taxminan 40 tonna quruq biomassa beradi[3] va uning har bir tonnasidagi oʻrtacha energiya miqdori 18 GJ (5 MVt·soat) ni tashkil etadi,[5] oʻtni esa yiliga bir necha marta oʻrish mumkin.[2]

Odatda oʻt hayvonlarga yem (uning asosiy vazifasi) sifatida ishlatilganda nisbatan qisqa oraliqlarda — har 1–3 oyda oʻriladi. Bioenergiya uchun foydalanilganda esa oraliqlar uzunroq boʻladi: 4–12 oy. Oraliq uzayishi bilan poya va bargning nisbati ortadi, natijada yem qattiqlashib, chaynash va hazm qilish qiyinlashadi. Shunga qaramay, koʻp hollarda yillik quruq hosil koʻpayadi. Oʻt 4 oylik oʻsishdan soʻng 7–8 metr balandlikka yetadi. U eng yaxshi 25–40 °C (77–104 °F) haroratda oʻsadi, taxminan 15 °C (59 °F) dan pastda esa deyarli oʻsmaydi, 10 °C (50 °F) da oʻsish butunlay toʻxtaydi. Sovuq oʻsimlikning uchki qismini nobud qiladi, biroq issiq va nam sharoit boshlanishi bilan oʻsimlik qaytadan oʻsib chiqadi. Napier oʻti dengiz sathidan 2 000 m dan ortiq balandlikkacha boʻlgan hududlarda oʻsadi.[6]

Uni urugʻ orqali koʻpaytirish mumkin, biroq urugʻ hosili bir tekis boʻlmagani sababli urugʻ yigʻish qiyin kechadi.[2] Yoki oʻsimlikni stolonlardan olingan poya qalamchalari (stem cuttings) bilan ham ekish mumkin. Qalamchalarni egatlarga sanchib ekiladi; ular orasidagi masofa ham qator boʻylab, ham qatorlar orasida 75 sm boʻlishi kerak.[7]

Hosildorlik

Hosildorlik parvarish usullariga (masalan, oʻgʻitlashga), soil quality, yomgʻir, quyosh nuri va haroratga bogʻliq. Napier oʻtining bioenergetika ekini (bioenergy crop) sifatidagi imkoniyatlarini eʼtiborga olib, dunyoning turli mamlakatlarida hosildorlik sinovlari oʻtkazilgan. Malayziyada Halim va hamkasblari napier oʻtining 9 xil navini sinab koʻrishdi. Eng koʻp hosilni oddiy napier oʻti berdi — gektaridan yiliga 65 tonna quruq massa; King Grass navi 62 tonna bilan ikkinchi oʻrinni egalladi.[8] Kolumbiyada Cardona va hamkasblari qulay sharoitda King Grass navidan 40–60 tonna quruq massa olish mumkin, deb baholaydi.[9] Quruqroq hududlarda esa hosildorlik pasayadi: Gwayumba va hamkasblari Keniya uchun umumiy koʻrsatkichni 15–40 tonna quruq massa deb hisoblaydi.[10]

Eng yuqori koʻrsatkichda napier oʻtlari gektaridan yiliga 80 tonnagacha quruq massa berishi aniqlangan,[11][12][13] napier oʻtini tijorat asosida yetishtiruvchilar esa gektaridan yiliga taxminan 100 tonna quruq massa vaʼda qiladi. Buning uchun yetarli yomgʻir yoki sugʻorish (oyiga 100 mm) boʻlishi shart.[14][15] Bunday hosildorlik boshqa energetik ekinlarga (energy crop) nisbatan yuqori hisoblanadi. Moʻtadil mintaqalarda qaragʻay, akatsiya, terak va tol ekilgan yirik plantatsiyalar uchun Smil gektaridan yiliga 5–15 tonna quruq massa hosilini taxmin qiladi. Tropik va subtropik mintaqalardagi shunga oʻxshash yirik plantatsiyalarda, yaʼni evkalipt, akatsiya, leukena, pinus va dalbergiya ekilganda, uning bahosi 20–25 tonna quruq massani tashkil etadi. Braziliyada evkaliptning oʻrtacha hosildorligi 21 t/ga, ammo Afrika, Hindiston va Janubi-Sharqiy Osiyoda evkalipt odatda gektaridan 10 tonnadan kam hosil beradi.[16]

Push-pull usulida zararkunandalarga qarshi kurash

Push-pull usulida asosiy ekin yoniga zararkunandalarni haydovchi «push» oʻsimligi ekiladi. Shu bilan birga dala chetiga hasharotlarni oʻziga tortadigan «pull» ekini joylashtiriladi.[4] Napier oʻti poyaxoʻr kapalaklarni (Afrikada hosil nobudgarchiligining asosiy sababi) makkajoʻxoridan chalgʻitish qobiliyatini koʻrsatgan[4] va shu bois «pull» ekini hisoblanadi. Bu usul insektitsidlar ishlatishga qaraganda ancha barqaror, koʻproq maqsadga xizmat qiladi hamda dehqonlar uchun arzonroq. Poyaxoʻrlar (Busseola fusca va Chilo partellus) Janubiy va Sharqiy Afrikada umumiy hosil yoʻqotishning 10 foizini keltirib chiqaradi. Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikada bu koʻrsatkich oʻrtacha 14–15 foizni tashkil etadi.[2] Qurtlar makkajoʻxori va oq joʻxori poyasini ichkaridan kemirib, ularga katta zarar yetkazadi. Buning natijasida ularni topish va yoʻqotish qiyinlashadi, shuningdek, oʻsimlik oʻsishi uchun zarur oʻtkazuvchi toʻqima (vascular tissue) shikastlanadi.[4]

Insektitsidlar poyaxoʻrlarga qarshi samarasiz, chunki qurtlarni poya atrofidagi himoya hujayra devori qatlamlari qoʻriqlaydi.[7] Bundan tashqari, kimyoviy vositalar kambagʻal dehqonlar uchun qimmat va zararkunandalarda ularga nisbatan chidamlilik paydo boʻlishiga olib keladi.[17] Kimyoviy moddalar tayyor oziq-ovqat mahsulotlariga ham oʻtadi.[17] Push-pull usuli (u stimul-toʻsiq usuli deb ham ataladi) zararkunandalar paydo boʻlishining oldini olishga emas, balki ularning muqarrar biologik evolyutsiyasini qimmatli ekinlarga zarar yetmaydigan yoʻnalishga burishga qaratilgan.[17] Bu usulga koʻra, oq joʻxori yoki makkajoʻxori orasiga dezmodium («push» oʻsimligi) ekiladi. U tuxum qoʻymoqchi boʻlgan kapalaklarni hurkitadi. Dezmodium yerni qoplab oʻsadi va azot toʻplaydi. Shu tariqa tuproq unumdorligi ortadi, begona oʻt yulish uchun sarflanadigan mehnat esa kamayadi.[4] Bu himoya vositasi dala chetiga ekilgan Napier oʻti bilan birgalikda qoʻllaniladi.[4] Push-pull usulidan foydalangan keniyalik dehqonlar orasida oʻtkazilgan tadqiqot quyidagi natijalarni koʻrsatdi: striga (parazit begona oʻt) 89 foizga kamaygan, tuproq unumdorligi 83 foizga oshgan, poyaxoʻrlarga qarshi kurash samaradorligi esa 52 foizni tashkil etgan.[18] Striga, poyaxoʻrlar va tuproq unumdorligining pastligi birgalikda taxminan 7 milliard AQSH dollari miqdorida hosil yoʻqotishga sabab boʻladi. Bu mablagʻ 27 million kishini boqishga yetadi.[18] Shu bois mazkur usulni joriy etish oziq-ovqat taqchilligini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.

Barqaror va arzon usul sifatida istiqbolli boʻlsa-da, zararkunandalarni itar-tort (push-pull) usulida boshqarishning muvaffaqiyati koʻp jihatdan uni toʻgʻri qoʻllashga bogʻliq. Bunda boshqa yaxshi ekologik amaliyotlarga ham amal qilish talab etiladi. Avvalo, napier oʻtining hamma navlari ham tuzoq vazifasini bajaravermaydi. Sakkiz nav ustida oʻtkazilgan tadqiqotda faqat ikkitasi — bana va ugandalik tuksiz napier navlari urgʻochi kapalaklarni tuxum qoʻyish uchun makkajoʻxoridan koʻra sezilarli darajada koʻproq jalb qildi.[4] Bu ikki navdan faqat bana omon qolish koʻrsatkichini sezilarli pasaytirdi.[4] Dehqon dalasida bana napier oʻtini butun dala atrofiga chegara ekin sifatida uch qator qilib ekish tavsiya etiladi.[7] Itar-tort strategiyasini yanada takomillashtirish imkoniyati mavjud: buning uchun turli oraliq ekinlar (intercrop) bilan qoʻshimcha tajribalar oʻtkazish, har bir oraliq ekindagi allelokimyoviy moddalarni (allelochemicals) boshqarish, shuningdek hasharotlarning tabiiy kimyoviy moddalarga sezgirligini oʻrganish kerak.[17] Poyakemiruvchi (stemborer) zararkunandalar dalada bir bor koʻpayib ketsa, ulardan qutulish qiyin boʻladi, chunki lichinkalar tinim holatida saqlanib qolishi mumkin. Shu sababli itar-tort usuli kutilgan natijani bermaydi.[4] Zararlanish ayniqsa kuchli boʻlsa, keyingi yili oʻsha dalaga na makkajoʻxori, na oq joʻxori ekish tavsiya etiladi; ularning oʻrniga boshqa ekinlar bilan almashlab ekish maqsadga muvofiq.[4] Zararlangan poyalarni yoqib yuborish ham muhim. Agar ular biror maqsadda ishlatiladigan boʻlsa, uch kun davomida quyosh ostida qoldirish lozim.[4] Kutilgan natijaga erishish uchun itar-tort usulini yaxshi ekologik amaliyotlar bilan birgalikda qoʻllash shart.

Nihoyat, itar-tort tizimini yoʻlga qoʻyish dastlabki bosqichlarda koʻproq mehnat talab qiladi. Bundan tashqari, oziq-ovqat boʻlmagan ekinni joylashtirish uchun yetarlicha katta yer maydoni kerak boʻladi. Aynan shu omillar koʻpincha dehqonlarni bu usuldan qaytaradi.[18] Maxsus dastur napier oʻti ekishga iqtisodiy qiymat bagʻishlagan holda uni chorvachilik bilan birga qoʻllashni targʻib qilishi mumkin. Bu esa usulni joriy etish koʻlamini kengaytiradi.

Boshqa qoʻllanishlari

Tasvir yaratishda xatolik:
Napier oʻti (Cenchrus purpureus) yem-xashak ekini sifatida, Gʻarbiy Bengaliya, Hindiston
Fayl:Harvesting Napier.jpg
Keniyada yem-xashak ekini sifatida qoʻllanilishi

Napier oʻti Sharqiy Afrikadagi sut chorvachiligi fermerlari uchun eng muhim yem-xashak ekini hisoblanadi.[2] Uning hosildorligi yuqori, shu bois u qoramol va buyvollarni boqish uchun ayniqsa qulay.[19] Tuksiz navlar, masalan, Uganda tuksiz navi, yem sifatida ancha qimmatli.[2] Bu oʻsimlik oz suv va oz oziq moddalar bilan ham oʻsa oladi. Shu sababli yaylov sifatida foydalanish qurgʻoqchil yerlarni oziq-ovqat ishlab chiqarishga jalb etdi. Bundan tashqari, chorvani «tortish-itarish» boshqaruv tizimiga qoʻshish mumkin. Bu esa «tuzoq» oʻsimlikka yana bir iqtisodiy jihatdan foydali vazifa yuklaydi. Napier oʻti Afrika manzaralari uchun qadrlidir, chunki u tuproq eroziyasining oldini oladi. U, shuningdek, olovga toʻsiq, shamolga toʻsiq boʻlib xizmat qiladi va tuproq unumdorligini oshiradi.[2]

Soʻnggi yillarda Napier oʻtidan bioenergetika orqali oziq-ovqat ishlab chiqarishdagi bosimni yengillashtirish uchun foydalanilmoqda, chunki energetik ekinlar yetishtirishga yaroqli 2 milliard gektar haydalmaydigan yer bor.[3] Termik pirolitik qayta ishlash yoʻli bilan koʻmir, biogaz va bioyoqilgʻi olish mumkin.[3] Bu texnologiya hozircha qoʻllanilmayapti. Ammo uni Afrika jamoalarini energiya bilan taʼminlash vositasi sifatida joriy etish mumkin. Ayni paytda u mahalliy hududlar tuprogʻini ham boyitadi.[3] Undan yoqilgʻi manbayi sifatida ham foydalaniladi. Yosh barglari va novdalari yeyishga yaroqli, ulardan sho'rva va qovurdoqlar pishiriladi.[20]

Bir Gollandiya kompaniyasi bu oʻtdan qadoqlash uchun ishlatiladigan plastmassa tayyorladi.[21]

Manbalar

  1. ↑ Paudel, Dev; Kannan, Baskaran; Yang, Xiping; Harris-Shultz, Karen; Thudi, Mahendar; Varshney, Rajeev K.; Altpeter, Fredy; Wang, Jianping (2018-09-26). "Surveying the genome and constructing a high-density genetic map of napiergrass ( Cenchrus purpureus Schumach)" (en). Scientific Reports 8 (1): 14419. doi:10.1038/s41598-018-32674-x. ISSN 2045-2322. PMID 30258215. PMC 6158254. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6158254. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 [Farrell, G., Simons, S. A., & Hillocks, R. J. (2002). Pests, diseases, and weeds of Napier grass, Pennisetum purpureum: a review. International Journal of Pest Management, 48(1), 39-48.]
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 [Strezov, V., Evans, T. J., & Hayman, C. (2008). Thermal conversion of elephant grass Pennisetum purpureum Schum) to biogas, bio-oil and charcoal. Bioresources Technology, 99, 8394-8399.]
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 [Khan, Z. R., Midega, C. A. O., Wadhams, L. J., Pickett, J. A., & Mumuni, A. (2007). Evaluation of Napier grass (Pennisetum purpureun) varieties for use as trap plants for the management of maize stalk borer (Busseola fusca) in a push-pull strategy Entomologia Experimentalis et Applicata, 124, 201-211.]
  5. ↑ See page 831: Flores, Rilner A.; Urquiaga, Segundo; Alves, Bruno J. R.; Collier, Leonardo S.; Boddey, Robert M. (1990-01-06). "Yield and quality of elephant grass biomass produced in the cerrados region for bioenergy". Engenharia Agrícola 32 (5): 831–839. doi:10.1590/S0100-69162012000500003. ISSN 0100-6916. 
  6. ↑ „Cenchrus purpureus & hybrids“. Tropical Forages. Qaraldi: 2020-yil 4-oktyabr.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 [Aminah, A. Wong, C. C. & Eng P. K. (1997). Techniques for rapid vegetative multiplication for pasture species and commercial production. Regional Forage Development, FAO, Rome, pp167-178.]
  8. ↑ The soil was fertilised, rainfall was 2700 mm. For yield results, see table 2, page 40: Yield and nutritive quality of nine Napier grass varieties in Malaysia. 
  9. ↑ See page 206: Cardona, Eliana; Rios, Jorge; Peña, Juan; Peñuela, Mariana; Rios, Luis (2016). "King Grass: A very promising material for the production of second generation ethanol in tropical countries". Biomass and Bioenergy (Elsevier BV) 95: 206–213. doi:10.1016/j.biombioe.2016.10.008. ISSN 0961-9534. 
  10. ↑ See page 516: Gwayumba, W.; Christensen, D. A.; McKinnon, J. J.; Yu, P. (2002-04-01). "Dry Matter Intake, Digestibility and Milk Yield by Friesian Cows Fed Two Napier Grass Varieties". Asian-Australasian Journal of Animal Sciences (Asian Australasian Association of Animal Production Societies) 15 (4): 516–521. doi:10.5713/ajas.2002.516. ISSN 1011-2367. https://www.ajas.info/upload/pdf/15-79.pdf. 
  11. ↑ Zhang et al. measured a bana grass yield of 74 dry tonnes per hectare per year with light fertilisation and 1000 mm rainfall. See pages 96, 98: Zhang, Xia; Gu, Hongru; Ding, Chenglong; Zhong, Jianli; Xu, Nengxiang (2010). "Path coefficient and cluster analyses of yield and morphological traits in Pennisetum purpureum". Tropical Grasslands (Institute of Animal Science, Jiangsu Academy of Agricultural Sciences, Nanjing, China) 44: 95–102. https://www.tropicalgrasslands.info/public/journals/4/Historic/Tropical%20Grasslands%20Journal%20archive/PDFs/Vol_44%20(1_2_3_4)/Vol%2044%20(2)%20Zhang%20et%20al%2095.pdf. 
  12. ↑ Hoshino et al. measured a yield of 75.6 dry tonnes per hectare per year the second year of growth under heavy fertilisation and with rainfall level 1000 mm annually. See pages 310, 311, 315: Hoshino, Masao; Ono, Shigeru; Sirikiratayanond, Nittaya (1979). "Dry Matter Production of Tropical Grasses and Legumes and its Seasonal Change in Thailand" (PDF). Japanese Journal of Grassland Science 24: 310–317. doi:10.14941/grass.24.310. https://www.jstage.jst.go.jp/article/grass/24/4/24_KJ00004773224/_pdf/-char/en. 
  13. ↑ Vicente-Chandler et al. found that heavily fertilized napiergrass produced 75,661 pounds of dry matter per acre per year when cut at 90-day intervals, equivalent to 84.8 tonnes per hectare per year. See page 202: Vicente-Chandler, Jose; Silva, Servando; Figarella, Jacinto (1959). "The Effect of Nitrogen Fertilization and Frequency of Cutting on the Yield and Composition of Three Tropical Grasses". Agronomy Journal (Wiley) 51 (4): 202–206. doi:10.2134/agronj1959.00021962005100040006x. ISSN 0002-1962. 
  14. ↑ "The total water requirements are approximately 100 mm (4 inches) per month rainfall equivalent. [...] The yield of Giant King Grass depends on the time between harvests. For example, a six-month harvest of tall Giant King Grass, one can expect to obtain 80 or more US tons per acre (180 metric tons per hectare) of fresh grass at approximately 70-75% moisture. For two harvests per year, double these figures." Viaspace. „Giant King® Grass: Grow and Harvest“ (2020). 2012-yil 25-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 11-iyul.
  15. ↑ Mackay quotes yields of 360 wet tonnes per hectare per year, but does not quantify moisture content. Mackay. „Mackay Bana Grass“ (2020). Qaraldi: 2020-yil 11-iyul.
  16. ↑ See pages 85-86: Smil, Vaclav. Power density: a key to understanding energy sources and uses. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press, 2015. ISBN 978-0-262-02914-8. OCLC 897401827. 
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 [Miller, J. R., & Cowles, R. S. (1990). Stimulo-deterrent diversion: A concept and its possible application to onion maggot control. Journal of Chemical Ecology, 16(11), 3197-3212.]
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 [Khan, Z. R., Amudavi, D. M., Midega, C. A. O., Wanyama, J. M., & Pickett, J. A.(2008). Farmers' perceptions of a 'push-pull' technology for control of cereal stemborers and striga weed in western Kenya. Crop Protection, 27, 976-987.]
  19. ↑ „Scientists back use of Napier grass as sustainable way to feed herds“ (en). Africanews (2020-yil 31-yanvar). Qaraldi: 2020-yil 7-fevral.
  20. ↑ Heuzé V., Tran G., Giger-Reverdin S., Lebas F., 2016. Elephant grass (Pennisetum purpureum). Feedipedia, a programme by INRA, CIRAD, AFZ and FAO. https://www.feedipedia.org/node/395 Last updated on June 23, 2016, 17:09
  21. ↑ „Bioplastic – Vibers“ (en-US). Qaraldi: 2020-yil 13-fevral.

Havolalar

Vikiomborda „Cenchrus purpureus“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.

Manba

Ushbu maqola Vikipediyaning en.wikipedia.org ulanishidan avtomatik tarjima orqali olingan (CC BY-SA 4.0). 

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Cenchrus_purpureus&oldid=79388" dan olindi