Cacabey madrasasi

Cacabey madrasasi (turkcha: Cacabey Medresesi) — Turkiyaning Kırşehir shahrida joylashgan Saljuqiylar davriga oid tarixiy madrasa. Onadoʻli Saljuqiylar sultonligi hukmronligi davrida 1272—1273-yillarda qurilgan boʻlib, dastlab rasadxona va taʼlim muassasasi sifatida faoliyat yuritgan. Bugungi kunda masjid sifatida foydalaniladi. Markaziy Onadoʼlining eng mashhur diqqatga sazovor obidalaridan biri.

Onadoʼli Saljuqiylar davriga oid madrasalaridan biri boʻlgan Cacabey madrasasi 2014-yilda UNESCOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan^[1].

Tarixi

Cacabey madrasasi Kirshehirning saljuq hokimi, yirik davlat arbobi hamda ilm-fan va taʼlim homiysi boʻlgan Nur ad-Din ibn Jaja tomonidan bunyod ettirilgan. Bino 1272—1273-yillarda (hijriy 671-yil) Saljuq davlatida intellektual va ilmiy faollik kuchaygan davrda yakunlangan. U, ayniqsa, astronomiya taʼlimiga bagʻishlangan boʻlib, islom olamida rasadxona bilan uygʻunlashtirilgan taʼlim majmuasining eng dastlabki namunalaridan biri hisoblanadi^[2].

Meʼmorchiligi

Madrasa saljuq meʼmorchiligiga xos tosh terish uslubi va bezak xususiyatlarini namoyon etadi. Inshoot toʻrtburchak hovli atrofida joylashgan darsxonalar va talabalar hujralaridan iborat. Peshtoq muqarnas va geometrik oʻymakorliklar bilan boy bezatilgan. Uning eng ajralib turadigan jihatlaridan biri — minora va gumbazli tuzilma boʻlib, ular osmon jismlarini maxsus joylashtirilgan teshiklar orqali kuzatish kabi astronomik maqsadlarga xizmat qilgan, deb hisoblanadi^[3].

Rasadxona

Cacabey madrasasini boshqa koʻplab madrasalardan ajratib turadigan jihat — bino rejasiga rasadxonaning kiritilganidir. Silindrsimon minora va gumbaz kabi bir qator meʼmoriy unsurlar undan osmon kuzatuvlari uchun foydalanilganini koʻrsatadi. Saljuqlar astronomiyaga qiziqishi bilan tanilgan boʻlib, bu inshoot oʻsha davrdagi ilmiy qiziqishni aks ettiradi^[4].

Bugungi holati

Keyingi asrlarda madrasa taʼlim vazifasini toʻxtatib, masjidga aylantirilgan. U bir necha bor, ayniqsa Respublika davrida, qayta taʼmirlangan. Bugun Cacabey madrasasi masjid sifatida faoliyat yuritadi va madaniy meros obyekti sifatida tashrif buyuruvchilar uchun ochiq. U Turkiya Madaniyat va turizm vazirligi tomonidan muhofaza etiladigan yodgorlik sifatida roʻyxatga olingan^[5].

Manbalar

↑ „Cacabey Madrasa“. UNESCO World Heritage Centre. 2025-yil 17-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 16-may.
↑ Goodwin, Godfrey (1999). A History of Ottoman Architecture. Thames & Hudson. p. 55. ISBN 978-0500274291.
↑ Eyice, Semavi (1980). „Anadolu’da Selçuklu Medreseleri“. In Sanat Tarihi Yıllığı, Vol. X. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
↑ Sevim, Ali (2003). Selçuklu Devletleri Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN 9789751604575.
↑ Ministry of Culture and Tourism of Turkey — Cacabey Mosque

Havolalar

[1] „Cacabey Madrasa“. UNESCO World Heritage Centre. 2025-yil 17-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 16-may.

[Goodwin-2] Goodwin, Godfrey (1999). A History of Ottoman Architecture. Thames & Hudson. p. 55. ISBN 978-0500274291.

[Eyice-3] Eyice, Semavi (1980). „Anadolu’da Selçuklu Medreseleri“. In Sanat Tarihi Yıllığı, Vol. X. İstanbul Üniversitesi Yayınları.

[Sevim-4] Sevim, Ali (2003). Selçuklu Devletleri Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN 9789751604575.

[CultureMinistry-5] Ministry of Culture and Tourism of Turkey — Cacabey Mosque

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]