Butunjahon koʻchmanchilar oʻyinlari
.jpg)
Butunjahon koʻchmanchilar oʻyinlari (qirgʻizcha: Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары) — bu Markaziy Osiyoda mashq qilinadigan etnik sport turlariga bagʻishlangan xalqaro sport musobaqasidir. Dastlabki uchta Butunjahon ko‘chmanchilar o‘yinlari musobaqasi Qirgʻizistonning Choʻlpon-Ota shahrida oʻtkazilgan. Toʻrtinchi oʻyinlar 2022-yil 29-sentabrdan 2-oktabrgacha Turkiyaning Iznik shahrida boʻlib oʻtdi[1]. Musobaqalarda 102 mamlakatdan 3000 dan ortiq sportchi qatnashdi[2]. Beshinchi oʻyinlar Qozogʻiston poytaxti Astanada oʻtkazildi va ularga 89 mamlakatdan 2500 dan ortiq sportchi tashrif buyurdi hamda ular uchun 5 milliard Qozogʻiston tengesi sarflandi[3].
Tarixi
Uning asoschisi, xayriyachi Asxat Akibayev koʻplab qirgʻiz sport federatsiyalari rahbari sifatida ishlagan. Oʻz faoliyati davomida u tez-tez Yaponiya va Moʻgʻuliston kabi alohida mamlakatlar madaniyatini targʻib qiluvchi sport tadbirlarida ishtirok etgan. Ana shu davrda u eʼtiborini Qirgʻiziston tarixiga qaratadigan festivalni tasavvur qila boshladi.
Biroq, faqat qirgʻiz madaniyatini namoyish etish yetarlicha jozibali boʻlmasligini anglagan Asxat Akibayev asta-sekin shakllanib borayotgan festivalga dunyoning turli burchaklaridagi koʻchmanchi xalqlarning anʼanalarini kiritishga qaror qildi. „Biz oʻyinlar faqat Qirgʻiziston haqida boʻlishini emas, balki boshqa koʻchmanchi madaniyatlar va kichik jamoalar uchun oʻz etnik anʼanalari va sport turlarini namoyish etish imkoniyati boʻlishini istaymiz“. Ana shu shior Koʻchmanchi xalqlar olimpiadasi hisoblangan Butunjahon ko‘chmanchilar o‘yinlari musobaqalariga asos soldi. U 2014-yildan beri har ikki yilda bir martadan 70 dan ortiq mamlakatni 37 ta koʻchmanchi anʼanalarga ega sport turi boʻyicha musobaqalarga birlashtirib kelmoqda[4].
Butunjahon ko‘chmanchilar o‘yinlari musobaqalarini 2014-yilda eng yuqori davlat darajasida boshlab bergan va qoʻllab-quvvatlagan shaxs — Qirgʻiziston prezidenti Almazbek Atambayevdir[5][yaxshiroq manba kerak]. Atambayev bu tashabbusni Markaziy Osiyoning koʻchmanchi anʼanalarini asrash va ommalashtirish maqsadida qoʻllab-quvvatlagan.
Butunjahon ko‘chmanchilar o‘yinlari koʻchmanchi xalqlarning madaniy merosi, sport mahorati va anʼanaviy sport turlarini namoyish etish, turli mamlakatlar xalqlari oʻrtasida madaniy aloqalar va oʻzaro tushunishni mustahkamlash uchun maydonga aylandi[6].
Atambayev tadbirni ommaviylashtirish maqsadida 2014 va 2016-yillardagi birinchi Butunjahon ko‘chmanchilar o‘yinlari ochilish marosimlarida Qirgʻiziston terma jamoasiga shaxsan boshchilik qilgan.
Sport turlari va yoʻnalishlar
- Alish (qirgʻizcha: Алыш) — bir turdagi belbogʻ bilan kurash
- Salburun (qirgʻizcha: Салбурун) — lochinbozlik, ot ustida kamondan otish va Taygan yordamida ovni oʻz ichiga olgan murakkab sport turi
- Shagay
- Ot poygasi (At Chabysh), (qirgʻizcha: Ат чабыш)
- Er enish, (qirgʻizcha: Эр эңиш)
- Togʻuz korgool, (qirgʻizcha: Тогуз коргоол)
- Kurash
- Koʻk-boru, chavandozlar echki jasadi uchun kurashadigan, buzkashiga oʻxshash sport turi. (qirgʻizcha: Көк бөрү); Qozogʻistonda Koʻkpari deb ham ataladi[7]. Oʻzbekistonda uloq yoki koʻpkari kabi nomlar bilan tanilgan.
- Mangala — turkcha mankala oʻyini, shuningdek boshqa milliy variantlar.
- Ordo — Qirgʻizistondagi anʼanaviy oʻyin, suyak uloqtirish.
Musobaqalar boʻlgan joylar
.jpg)
| Raqam | Yil | Mezbon mamlakat | Mezbon shahar | Sport turlari |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 2014 |  Qirgʻiziston
|
Cholpon-Ota | 10 + 4 |
| 2 | 2016 | Qirgʻiziston
|
Cholpon-Ota | 23 |
| 3 | 2018 | Qirgʻiziston
|
Cholpon-Ota | 37 |
| 4 | 2022 |  Turkiya
|
Iznik | 12 + 11 |
| 5 | 2024 |  Qozogʻiston
|
Astana | 20 |
| 6 | 2026 | Qirgʻiziston
|
TBD | TBD |
- 2020-yilgi tadbir COVID-19 pandemiyasi oqibatida 2022-yilgacha kechiktirilgan[13][14].
- 2022-yilgi tadbir dastlab 44 ta sport turini oʻz ichiga olishi rejalashtirilgan edi, biroq keyinchalik 12 ta sport turi va 11 ta koʻrgazmali sport turiga qisqartirildi[15][16].
Medallar (2014–2018)
| Oʻrin | Jamoa | Oltin | Kumush | Bronza | Umumiy |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Qirgʻiziston (KGZ) | 81 | 77 | 79 | 237 |
| 2 | Qozogʻiston (KAZ) | 40 | 46 | 52 | 138 |
| 3 |  Rossiya (RUS) | 29 | 17 | 42 | 88 |
| 4 |  Turkmaniston (TKM) | 28 | 8 | 21 | 57 |
| 5 |  Oʻzbekiston (UZB) | 8 | 12 | 29 | 49 |
| 6 |  Eron (IRI) | 6 | 8 | 16 | 30 |
| 7 |  Ozarbayjon (AZE) | 5 | 10 | 15 | 30 |
| 8 |  Vengriya (HUN) | 5 | 4 | 8 | 17 |
| 9 |  Ukraina (UKR) | 3 | 7 | 10 | 20 |
| 10 |  Moʻgʻuliston (MGL) | 3 | 6 | 23 | 32 |
| 11 | Turkiya (TUR) | 3 | 1 | 3 | 7 |
| 12 |  Tojikiston (TJK) | 2 | 4 | 7 | 13 |
| 13 |  Gruziya (GEO) | 2 | 3 | 3 | 8 |
| 14 |  Serbiya (SRB) | 2 | 1 | 1 | 4 |
| 15 |  Antigua va Barbuda | 2 | 0 | 1 | 3 |
| 16 |  Boshqiriston | 1 | 3 | 6 | 10 |
| 17 |  Tatariston | 1 | 2 | 2 | 5 |
| 18 |  Slovakiya (SVK) | 1 | 2 | 0 | 3 |
| 19 |  Xitoy (CHN) | 1 | 1 | 8 | 10 |
| 20 |  Litva (LTU) | 1 | 0 | 5 | 6 |
| 21 |  Moldova (MDA) | 1 | 0 | 4 | 5 |
| 22 |  Latviya (LAT) | 1 | 0 | 2 | 3 |
| 23 |  Birlashgan Arab Amirliklari (UAE) | 1 | 0 | 1 | 2 |
 Bolgariya (BUL) | 1 | 0 | 1 | 2 | |
 Germaniya (GER) | 1 | 0 | 1 | 2 | |
| 26 |  Amerika Qoʻshma Shtatlari (USA) | 0 | 3 | 4 | 7 |
| 27 |  Armaniston (ARM) | 0 | 2 | 2 | 4 |
| 28 |  Polsha (POL) | 0 | 2 | 1 | 3 |
| 29 |  Gana (GHA) | 0 | 2 | 0 | 2 |
| 30 |  Argentina (ARG) | 0 | 1 | 2 | 3 |
| 31 |  Ekvador (ECU) | 0 | 1 | 1 | 2 |
 Estoniya (EST) | 0 | 1 | 1 | 2 | |
| 33 |  Belarus (BLR) | 0 | 0 | 2 | 2 |
 Hindiston (IND) | 0 | 0 | 2 | 2 | |
 Janubiy Koreya (KOR) | 0 | 0 | 2 | 2 | |
| 36 |  Afgʻoniston (AFG) | 0 | 0 | 1 | 1 |
 Braziliya (BRA) | 0 | 0 | 1 | 1 | |
 Niderlandiya (NED) | 0 | 0 | 1 | 1 | |
 Norvegiya (NOR) | 0 | 0 | 1 | 1 | |
 Singapur (SIN) | 0 | 0 | 1 | 1 | |
 Yaponiya (JPN) | 0 | 0 | 1 | 1 | |
| Jami (41 davlat) | 229 | 224 | 363 | 816 | |
Manbalar
- ↑ „Team from Kyrgyzstan prepares for World Nomad Games in Turkey“. 24kg.
- ↑ „4th World Nomad Games Started in Turkey“ (en-US). ULUKAYIN (2022-yil 29-sentyabr). Qaraldi: 2022-yil 30-sentyabr.
- ↑ „5th World Nomad Games Astana 2024“. 2024-yil 31-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 14-may.
- ↑ Ferraro, Ti „World Nomad Games, a incrível Olimpíada dos Povos Nômades no Quirguistão“ (pt-br). Monday Feelings | Travel more Travel better (2018-yil 11-oktyabr). Qaraldi: 2025-yil 18-oktyabr.
- ↑ „атамбаев всемирные игры - Google Search“. www.google.com. Qaraldi: 2024-yil 3-avgust.
- ↑ „А.Атамбаев: Игры кочевников укрепят дружбу и взаимопонимание между нашими народами“. Новости Кыргызстана (2014-yil 9-sentyabr). Qaraldi: 2024-yil 3-avgust.
- ↑ „Kazakhstan Wins First Asian Kokpar Championship“. The Astana Times.
- ↑ „The first-ever "World Nomad Games"“.
- ↑ „The Second World Nomad Games“.
- ↑ „III WNG visitors Code of Conduct“. 2018-yil 31-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 14-may.
- ↑ Ualikhanova, Aruzhan „Nomad Games in Kazakhstan to Promote Cultural Heritage“ (en). The Astana Times (2023-yil 12-may). Qaraldi: 2024-yil 31-yanvar.
- ↑ Ualikhanova, Aruzhan „Kazakhstan Begins Preparations for Fifth World Nomad Games“ (en). The Astana Times (2023-yil 5-may). Qaraldi: 2024-yil 31-yanvar.
- ↑ „Fourth World Nomad Games postponed to 2022“. 24.kg.
- ↑ „UPDATE 1/12/2019: World Nomad Games to be held in Bursa“. Tot hier en verder. 2021-yil 18-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 20-yanvar.
- ↑ „Sports - WNG 2022“ (2022-yil 20-avgust). 2022-yil 20-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 31-yanvar.
- ↑ „Sports - WNG 2022“. 2022-yil 30-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
Havolalar
- Official website of the 2022 Games (Wayback Machine saytida 2024-07-04 sanasida arxivlangan)
- Official website of the 2018 Games
- Official promotional video, 2016 games, Bishkek, Kyrgyzstan
- World Nomad Games 2018 Kyrgyzstan
- Butunjahon koʻchmanchilar oʻyinlari kanali YouTubeda
- List of sports and disciplines
- CBS Sports on The World Nomad Games
- The Guardian
- DW News