Borchali gilami
Borchali (ozarbayjoncha: Borçalı) — Ozarbayjon gilamlarining Qazax guruhiga mansub kichik toifa bo‘lib, u kelib chiqqan hudud hozirda Gruziya tarkibiga kirsa-da, shu nom bilan ataladi. Bu gilamning nomi Gruziya janubi-sharqida, Ozarbayjonning Qazax tumani chegarasiga yaqin joylashgan Borchali viloyati nomi bilan bog‘liq. Bir paytlar bu hududning Gurdlar, Oxurli, Qachag‘an, Sadaxli (Sashixli), Dashtepa va Lambali kabi yirik qishloqlari gilamdo‘zlik bilan mashhur bo‘lgan. Biroq so‘nggi o‘n yilliklarda gilamdo‘zlik san’ati deyarli yo‘qolib ketgan va Borchali uslubidagi gilamlar to‘qiladigan faqat ikkita qishloq qolgan: Kosalar va Mug‘anli (sobiq Iormug‘anli). Yuqorida tilga olingan qishloqlarni o‘z ichiga olgan Borchali (hozirgi Marneuli) aholisining asosiy qismini etnik ozarbayjonlar tashkil etadi.
Tarixi
San’atshunos va gilamdo‘z Latif Karimov rivoyat qilgan afsonaga ko‘ra, Borchalining hozirgi aholisi Eron Ozarbayjonining Sulduz shahri yaqinida yashagan yirik Bozchalu qabilasidan kelib chiqqan. Safaviylar sulolasi hukmdorlarining farmoni bilan bu qabila G‘azaxning shimoliga, Gruziya hududidagi Borchaliga ko‘chirilgan. Paxta yetishtiriladigan tumanlar ularning ixtiyoriga berilgan. Bu qabila, shuningdek, “Qorapapaq” deb ham ataladi. G‘azaxdan uch kilometr uzoqlikda joylashgan Popaqli gilamdo‘zlik markazi hamda G‘azaxning shimolidagi Garayazi va Qoracho‘p gilamdo‘zlik hududlarining nomi shu qabila nomi bilan bog‘liqdir.
Karimovning fikricha, Borchali aholisining ajdodlari gilamdo‘zlik hunarini Eron Ozarbayjonining Tabriz, Ardabil, Sarob, Qoradog‘ kabi shaharlari va ayniqsa, Urmiya ko‘li atrofida joylashgan Erak, Bijar, Esna (Senne), Faraxon singari aholi punktlarining gilamchilik maktabidan o‘zlashtirgan. Ular G‘azax gilamchilik maktabi ta’siriga tushib, uning an’analaridan ilhomlangan holda o‘z taraqqiyotini davom ettirganlar. Shu ikki gilamchilik maktabi ta’sirida Borchali gilamchilik maktabining Garayazi, Qoracho‘p, Lambali va boshqa gilamdo‘zlik markazlari tomonidan taqdim etilgan quyi guruhi paydo bo‘lgan.
Badiiy xususiyatlari
Badiiy tuzilishiga ko‘ra, Borchali gilamlari bir necha turga bo‘linadi. Borchali gilamlari naqshlarida totemlar tasvirining izlarini yoki mifologik e’tiqodlarning aks-sadosini kuzatish mumkin. Bir vaqtlar diniy va tasavvufiy mazmun kasb etgan bu naqshlar an’anaga ko‘ra avloddan avlodga o‘tib, bizgacha yetib kelgan. Biroq so‘nggi paytlarda ular o‘zining diniy ahamiyatini yo‘qotib, oddiy bezak unsurlariga aylanib qolgan.
Birinchi tur
Borchali gilamlarining birinchi turiga mahalliy to‘quvchilar “Chobankera” deb ataydigan gilamlar kiradi. Markaziy maydonning o‘rta o‘qida tik yo‘nalishda nosimmetrik joylashgan ikkita go‘l hamda ularning to‘rt tomonidagi daraxtlar tasviri bu gilamlarga xos xususiyatdir. Shuningdek, bu turdagi ba’zi gilamlarda qushlar, tuya va “maktab o‘chog‘i” kabi unsurlarning tasviri ham uchraydi.
Ikkinchi tur
Ikkinchi turni Qozoq hududida “Faraxli”, Borchalida esa “Gurbag‘aog‘li” yoki “qurbaqali” deb nom olgan gilamlar tashkil etadi. Bu gilamlar, shuningdek, Marneulidan 12 kilometr janubi-sharqda joylashgan Gyaurarx qishlog‘ida ham keng miqyosda ishlab chiqarilgan. Ushbu turdagi gilamlarning kompozitsiyasi turlicha bo‘ladi. Ayrimlarining o‘rta qismida ketma-ket qator bo‘lib joylashgan gulsimon naqshlarni uchratish mumkin. Boshqa gilamlarda esa bu gulsimon naqshlarning birikmasi cho‘zinchoq shaklni hosil qiladi. Yaqin-yaqingacha Marneulidan 12 kilometr janubi-sharqda joylashgan Gyaurarx, Gurbag‘aog‘li qishloqlari hamda Qozoq tumanidagi Faraxli qishlog‘i ikkinchi turdagi gilamlarni ishlab chiqarish markazlari hisoblangan.
1930-yillarda Latif Karimov Qozoqning eng keksa gilamdo‘zlarining ikki kun davom etgan yig‘ilishida ishtirok etadi. Shu vaqt mobaynida Karimov bir necha keksa gilamdo‘z bilan suhbatlashishga va ayrim naqshlarning kelib chiqishini aniqlashga muvaffaq bo‘ladi. Ular yuqorida tilga olingan gilamning o‘rta qismida joylashgan gulsimon naqshning shakli va kelib chiqishi haqida gaplashishadi. Gilamdo‘zlardan biri bu naqshda qurbaqa tasvirlanganini aytadi. “Qurbaqa, — deydi u, — go‘zal jonivor. Suvda u baliq, quruqlikda esa bulbuldir”. Karimovning fikricha, olingan ma’lumotlar o‘rta qismdagi gulsimon naqshning tasviri qachonlardir muayyan bir qabilaning totemi bo‘lgan qurbaqa tasviriga borib taqalishini ko‘rsatadi. Biroq vaqt o‘tishi bilan bu unsur o‘zining diniy va sirli ma’nosini yo‘qotib, oddiy bezak motiviga aylanib qolgan.