Bolo Hisor (Kobul)

Bolo Hisor (forscha: بالاحصار‎‎; inglizcha: Bala Hissar) — Afgʻoniston poytaxti Kobul shahrining janubiy-sharqiy qismida joylashgan qadimiy va ulkan mudofaa qal'asi. Qal'a Sherdarvoza tog'ining etagida qad ko'targan bo'lib, asrlar davomida mintaqaning strategik va harbiy markazi, hukmdorlarning qarorgohi bo'lib xizmat qilgan.

Tarixi

Bolo Hisorning poydevori juda qadimiy bo'lib, ba'zi manbalarga ko'ra, uning qurilishi milodiy V asrlarga, ya'ni Eftaliylar (Oq hunlar) davriga borib taqaladi. "Bolo Hisor" nomi forscha "Yuqori qal'a" degan ma'noni anglatadi.

O'rta asrlar va G'aznaviylar davri

O'rta asrlarda qal'a bir necha bor vayron qilingan va qayta tiklangan. Gʻaznaviylar davlati va G'uriylar davrida qal'a muhim mudofaa istehkomi vazifasini o'tagan. Boburiylar davlati asoschisi Zahiriddin Muhammad Bobur 1504-yilda Kobulni egallaganidan so'ng, Bolo Hisorni o'zining asosiy qarorgohiga aylantirgan. Bobur o'zining "Boburnoma" asarida qal'aning havosi va strategik joylashuvi haqida alohida to'xtalib o'tgan.

Durroniylar davri

XVIII asrda Temurshoh Durroniy poytaxtni Qandahordan Kobulga ko'chirganidan so'ng, Bolo Hisor afg'on shohlarining rasmiy saroyi va davlat boshqaruv markaziga aylandi. Qal'a ichida chiroyli bog'lar, masjidlar va hashamatli saroylar barpo etildi.

Arxitekturasi va tuzilishi

Bolo Hisor ikki asosiy qismdan iborat:

1. Yuqori qal'a (Citadel): Tog' tepasida joylashgan eng mustahkam qism bo'lib, u yerda asosan harbiy zaxiralar va kuzatuv minoralari joylashgan.
2. Quyi qal'a: Hukmdorlar yashaydigan saroylar, davlat idoralari va harbiy garnizonlar joylashgan keng hudud.

Qal'a devorlarining qalinligi ba'zi joylarda 5-7 metrga yetadi, balandligi esa 15-20 metrni tashkil qiladi. Qal'a atrofida chuqur xandaqlar bo'lgan bo'lib, u dushmanning to'satdan hujum qilishidan himoyalangan.

Ingliz-afg'on urushlari davrida

XIX asrda, birinchi va ikkinchi Ingliz-afg'on urushlari paytida Bolo Hisor markaziy jang maydoniga aylangan. 1879-yilda ingliz elchisi Lui Kavanyari o'ldirilganidan so'ng, ingliz qo'shinlari general Roberts boshchiligida qal'aga hujum qilganlar. Janglar natijasida qal'aning ko'plab tarixiy binolari va saroylari vayron bo'lgan.

Zamonaviy davr va hozirgi holati

XX asrda qal'a asosan harbiy baza va garnizon sifatida foydalanildi. 1970-1990-yillardagi urushlar paytida ham qal'a strategik balandlik sifatida turli guruhlar tomonidan egallangan va og'ir talofatlar ko'rgan.

2020-yillardan boshlab Afg'oniston hukumati va xalqaro madaniy tashkilotlar (masalan, Aga Khan Trust for Culture) hamkorligida qal'ani qayta tiklash va muzeyga aylantirish bo'yicha loyihalar boshlangan. Hozirda qal'a Afg'onistonning milliy merosi va sayyohlik salohiyati yuqori bo'lgan obidasi hisoblanadi.