Kontent qismiga oʻtish

Birlashgan Millatlar Tashkilotining dengiz huquqi boʻyicha konvensiyasi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasi
Turi Konvensiya
Imzolangan sanasi 1982-yil 10-dekabr
Imzolangan joyi Montego Bay, Yamayka
Kuchga kirishi 1994-yil 16-noyabr[1]
Shartlari 60 ta davlat ratifikatsiya
Imzolangan 157[2]
Tomonlar 172[2][3]
Saqlanadigan joyi Birlashgan millatlar tashkiloti bosh kotibi
Tillari Arab tili, xitoy tili, ingliz tili, fransuz tili, rus tili va ispan tili

Birlashgan Millatlar Tashkilotining dengiz huquqi boʻyicha konvensiyasi (UNCLOS), shuningdek, Dengiz huquqi konvensiyasi yoki Dengiz huquqi shartnomasi deb ham ataladi va u barcha dengiz hamda dengizchilik faoliyatlari uchun huquqiy asosni belgilab beruvchi xalqaro shartnomadir. 2024-yil oktyabr holatiga koʻra, 169 ta suveren davlat va Yevropa Ittifoqi uning ishtirokchilari hisoblanadi[4]. Amerika Qoʻshma Shtatlari ushbu shartnomani ratifikatsiya qilmagan davlatlar sirasiga kiradi.

Konvensiya 1973-yildan 1982-yilgacha boʻlib oʻtgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi boʻyicha uchinchi konferensiyasi (UNCLOS III) natijasida vujudga kelgan. UNCLOS 1958-yildagi Ochiq dengiz toʻgʻrisidagi konvensiyaning toʻrtta shartnomasi oʻrnini egalladi. Gayana shartnomani ratifikatsiya qilgan 60-davlatga aylanganidan bir yil oʻtib, 1994-yilda UNCLOS kuchga kirdi[1]. 2023-yilda xalqaro suvlarda okean hayotini himoya qilish uchun konvensiyaning tarkibiy qismi sifatida qoʻshiladigan Ochiq dengiz toʻgʻrisidagi shartnoma boʻyicha kelishuvga erishildi. Bu dengiz muhofaza etiladigan hududlari va atrof-muhitga taʼsirni baholash kabi choralarni oʻz ichiga oladi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi ratifikatsiya va qoʻshilish hujjatlarini qabul qilsa hamda BMT konvensiya ishtirokchisi boʻlgan davlatlar yigʻilishlarini oʻtkazishga koʻmaklashsa-da, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Kotibiyati konvensiyani amalga oshirishda bevosita operatsion rolga ega emas. Biroq, BMTning ixtisoslashgan muassasasi – Xalqaro dengiz tashkiloti, shuningdek, Xalqaro kit ovlash komissiyasi va konvensiyaning oʻzi tomonidan tashkil etilgan Xalqaro dengizosti maʼmuriyati (ISA) kabi boshqa organlar ham muayyan rol oʻynaydi.

Tarixi

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Dengiz huquqi boʻyicha konvensiyasi XVII asrga borib taqaladigan eski „dengizlar erkinligi“ konsepsiyasi oʻrnini egallaydi. Ushbu konsepsiyaga koʻra, milliy huquqlar davlat qirgʻoq chizigʻidan boshlanadigan maʼlum bir suv mintaqasi bilan cheklangan boʻlib, u niderlandiyalik huquqshunos Cornelius van Bynkershoek tomonidan ishlab chiqilgan „toʻpdan oʻq otish“ qoidasiga binoan, odatda 3 dengiz milini (5,6 km; 3,5 mil) (uch milli cheklov) tashkil etgan[5]. Milliy chegaralardan tashqaridagi barcha suvlar xalqaro suvlar deb hisoblangan: ular barcha xalqlar uchun erkin boʻlgan, ammo ulardan hech biriga tegishli boʻlmagan (Hugo Grotius tomonidan ilgari surilgan „mare liberum“ prinsipi)[6].

XX asrning boshlarida baʼzi davlatlar milliy daʼvolarini kengaytirish istagini bildirdilar: bularga mineral resurslarni kiritish, baliq zaxiralarini himoya qilish va ifloslanishni nazorat qilish choralarini taʼminlash kirar edi. Millatlar Ligasi 1930-yilda Gaagada konferensiya chaqirdi, ammo hech qanday kelishuvga erishilmadi[7]. Xalqaro odat huquqining davlatning oʻz tabiiy resurslarini himoya qilish huquqi tamoyilidan foydalangan holda, Harry S. Truman 1945-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari nazoratini oʻzining kontinental shelfidagi barcha tabiiy resurslarga qadar kengaytirdi. Boshqa davlatlar ham tezda bu namunaga ergashdilar. 1946 va 1950-yillar oraligʻida Chili, Peru va Ekvador oʻzlarining Humboldt oqimi baliq ovlash hududlarini qamrab olish uchun oʻz huquqlarini 200 dengiz mili (370 km; 230 mil) masofasigacha kengaytirdilar. Boshqa davlatlar oʻz hududiy suvlarini 12 dengiz miliga (22 km; 14 mil) qadar kengaytirdilar[8].

1967-yilga kelib, faqatgina 25 ta davlat hali ham eski uch dengiz mili chegarasidan foydalanar edi[9], 66 ta davlat esa 12 dengiz mili (22 km)lik hududiy chegarani[10] va sakkizta davlat 200 dengiz mili (370 km)lik chegarani belgilagan edi[11]. 2011-yil 15-iyul holatiga koʻra, faqat Iordaniya hali ham 3 milli (4,8 km) chegaradan foydalanadi. Ushbu chegara, shuningdek, Avstraliyaning ayrim orollarida, Belizning bir hududida, Yaponiyaning baʼzi boʻgʻozlarida, Papua-Yangi Gvineyaning muayyan hududlarida va Gibraltar kabi bir necha Britaniya dengizorti hududlarida ham qoʻllaniladi[12].

UNCLOS hududiy nizolar yoki suverenitet masalalarini hal qilish bilan shugʻullanmaydi, chunki bu soha hududni qoʻlga kiritish va yoʻqotish boʻyicha xalqaro odat huquqi qoidalari bilan tartibga solinadi[13][14].

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 14-Barqaror rivojlanish maqsadi UNCLOS huquqiy doirasiga muvofiq okeanlar va ularning resurslaridan ehtiyotkorona hamda barqaror foydalanishga oid vazifani oʻz ichiga oladi[15].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 „The United Nations Convention on the Law of the Sea (A historical perspective)“. United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea. 2022-yil 15-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 30-aprel.
  2. ↑ 2,0 2,1 „United Nations Convention on the Law of the Sea“. United Nations Treaty Series. 2021-yil 18-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 1-dekabr.
  3. ↑ „Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements“. United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea (2010-yil 8-yanvar). 2009-yil 14-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 24-fevral.
  4. ↑ „United Nations Treaty Collection“ (EN). treaties.un.org. Qaraldi: 2024-yil 29-iyul.
  5. ↑ Akashi, Kinji. Cornelius Van Bynkershoek: His Role in the History of International Law. Martinus Nijhoff Publishers, 2 October 1998 — 150-bet. ISBN 978-9041105998. Qaraldi: 2016-yil 12-iyul (2023-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan). 
  6. ↑ „The Freedom of the Seas (Latin and English version, Magoffin trans.) – Online Library of Liberty“. oll.libertyfund.org. 2020-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 27-yanvar.
  7. ↑ „Chapter 1: International Law, Adoption of the Law of the Sea Convention – Law of the Sea“. Law of the Sea: A Policy Primer. The Fletcher School of Law and Diplomacy at Tufts University. 2021-yil 14-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 14-may.
  8. ↑ Marley, David. Modern piracy : a reference handbook. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 2011. ISBN 978-1-59884-434-4. OCLC 699488885. 
  9. ↑ „Three Mile Limit“. www.offshoreradiomuseum.co.uk. 2020-yil 4-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 30-may.
  10. ↑ „Three mile limit“. 2021-yil 25-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 30-may.
  11. ↑ „Table of claims to maritime jurisdiction (as at 15 July 2011)/maritime spaces of countries“ (en-US). IILSS-International institute for Law of the Sea Studies (2021-yil 25-aprel). 2022-yil 6-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 21-aprel.
  12. ↑ Alexander, Lewis M. „transit regions of the world“, . Navigational Restrictions within the New LOS Context, 2017 — 143–173-bet. DOI:10.1163/9789004327115_006. ISBN 9789004327108 (2021-yil 17-aprelda asl nusxadan arxivlangan). 
  13. ↑ „Chagos: A boundary dispute tips over a sovereignty ruling“ (en). www.lowyinstitute.org. 2021-yil 10-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 10-oktyabr.
  14. ↑ „Professor Robert Beckman on the Role of UNCLOS in Maritime Disputes“ (en-US). Georgetown Journal of International Affairs (2021-yil 6-may). 2021-yil 10-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 10-oktyabr.
  15. ↑ „Goal 14 targets“ (en). UNDP. 2020-yil 30-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 24-sentyabr.

Qoʻshimcha oʻqish uchun

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Birlashgan_Millatlar_Tashkilotining_dengiz_huquqi_boʻyicha_konvensiyasi&oldid=329991" dan olindi