Bayon

Bayon

Bayon — arabcha soʻz boʻlib, “aniqlik”, “ravshanlik”, “tavsiflash”, “ifodalash” kabi maʼnolarni anglatadi. Taʼlim jarayonida bayon diktant va insho oraligʻidagi ijodiy yozma ish turi hisoblanadi. Unda oʻquvchi eshitgan yoki oʻqigan matn mazmunini oʻz soʻzlari bilan yozma ravishda qayta ifodalaydi.

Bayon oʻquvchilarning tinglab tushunish, xotira, tafakkur va yozma nutq koʻnikmalarini rivojlantirishda muhim oʻrin tutadi. Shuningdek, u oʻquvchilarni mustaqil insho yozishga tayyorlash vositasi sifatida ham xizmat qiladi.

Bayonning turlari

Metodik adabiyotlarda bayon bir necha mezonlarga koʻra tasniflanadi.

Shakli va maqsadiga koʻra

Ogʻzaki va yozma bayon

Bayon ogʻzaki va yozma shakllarda amalga oshiriladi. Yozma bayon esa oʻz navbatida quyidagi turlarga boʻlinadi:

• Taʼlimiy bayon — oʻquvchilarga bilim va koʻnikma berishga qaratilgan bayon turi.
• Tekshiruv bayoni — oʻquvchilarning egallagan bilim va malakalarini nazorat qilish maqsadida oʻtkaziladi.

Ijodiy bayon

Ijodiy bayon taʼlimiy bayonning murakkab turlaridan biri hisoblanadi. Unda oʻquvchi matnga tasviriy unsurlar qoʻshadi, ayrim lisoniy topshiriqlarni bajaradi yoki matnni boshqa shaxs tilidan qayta bayon qiladi. Baʼzan oʻqituvchi boshlab bergan hikoyani mustaqil davom ettirish ham ijodiy bayon tarkibiga kiradi.

Hajmiga koʻra

Batafsil bayon

Matn mazmunini barcha tafsilotlari va izchilligini сақлаган holda qayta hikoya qilishga asoslanadi. Bu tur xotirani mustahkamlashga xizmat qiladi.

Ixchamlashtirilgan bayon

Matndagi asosiy fikr va muhim oʻrinlarni ajratib olib, qisqa va mazmunli shaklda bayon qilishni nazarda tutadi.

Tanlama bayon

Matnning faqat maʼlum bir qismi yoki kerakli jihatlarini tanlab yozishdan iborat.

Xususiyatiga koʻra

Xabar yoki sujetli bayon

Voqea-hodisalar ketma-ketligini bayon qilishga asoslangan oddiy yozma ish turi. Unda shaxslar, shaharlar, xalq hayoti yoki muayyan faoliyat haqida maʼlumot beriladi.

Tavsifiy bayon

Narsa-buyum, hodisa yoki shaxsning tashqi belgilarini batafsil tasvirlashga qaratilgan bayon turi. Bunda tasviriy vositalardan unumli foydalanish talab qilinadi.

Muhokama bayoni

Matndagi asosiy fikrlarni tahlil qilish, sabab va oqibatlarni mantiqiy asoslashga qaratiladi. Oʻquvchi nafaqat voqeani bayon qiladi, balki unga oʻz munosabatini ham bildiradi.

Muallif uslubini сақловчи batafsil bayon

Matnni yozuvchi uslubiga xos tasviriy vositalar, iboralar va sintaktik qurilmalarni сақлаган holda qayta tiklashni nazarda tutadi.

Bayon yozish bosqichlari

Bayon yozishda quyidagi tavsiyalarga amal qilish muhim hisoblanadi:

1. Matnni diqqat bilan eshitish yoki oʻqish.
2. Tushunarsiz soʻzlar maʼnosini aniqlash.
3. Asosiy mazmun va tayanch fikrlarni ajratib olish.
4. Matnni mantiqiy qismlarga boʻlib, reja tuzish.
5. Fikrlarni izchil va ravon bayon qilish.
6. Yozilgan matnni qayta oʻqib, imlo va tinish belgilarini tekshirish.

Ahamiyati

Bayon oʻquvchilarning yozma nutqini rivojlantirish, fikrni mantiqiy va izchil ifodalash, matn bilan ishlash koʻnikmalarini shakllantirishda muhim metodik vosita hisoblanadi. U ona tili va adabiyot darslarida keng qoʻllanilib, oʻquvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi.

Adabiyotlar

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.