Baxtsiz Jamol

Baxtsiz Jamol (qozoqcha: Бақытсыз Жамал) — Mirjaqip Dulatulining 1910-yili nashr etilgan, qozoq adabiyotida badiiy proza uslubda yozilgan ilk romani.

Mirjaqip ushbu asari orqali undan keyin yozilgan Toyir Joʻmartboyevning „Qiz koʻrelik“, Spandiyar Koʻboyevning „Qalin mal“, S.Toʻraygʻorovning „Qamar soʻlu“ va boshqa romanlariga yoʻl ochdi.

Tavsifi

Asardagi voqealarning barchasi oʻsha davrdagi nihoyatda muhim ijtimoiy masalaga bagʻishlangan. Qozoq qishlogʻi turmushi haqida yozildi. Ayollarning shaxs erkinligi, jamiyatdagi oʻrni haqida soʻz yuritildi.

„Baxtsiz Jamol“ romanidagi voqeaga asos boʻlgan masala ham shu — eski urf-odatlar asiriga aylangan qozoq qizining taqdiri, sevgilisiga turmushga chiqib, baxtiyor hayot kechirishni orzu qilgan qizning fojeaviy yoʻli haqida.

Syujeti

Asar oʻsha davrdagi qozoq dashtining haqiqiy hayot nafasini koʻrsatadigan epizod bilan boshlanadi.

…Yangi koʻchib kelgan yaylov qishlogʻi. Saumalkoʻl atrofida birin-ketin tikilgan oʻtovlar. Biya bogʻlab, qimiz chayqayotgan osoyishta qishloq ahli. Qish boʻyi uchrasha olmasdan sogʻingan el endi bir-birini mehmonga chorlab, quvonchga toʻlib yuribdi. Uydan uyga yurib qimiz ichayotgan yoshlar…

Shunday osoyishta qishloqqa podsho amaldorlari kelayotgani haqida xabar tarqaladi. Shovqin-suron boshlanadi. Qishloq tashqarisiga oʻtov tikiladi. Maxsus uyga kelib tushgan ikki amaldorni „labbo, taqsir“ deb kutib olgan avulnayning soʻzlarida ham oʻzgacha bir faxr tuygʻusi seziladi.

Mirjaqip Dulatuli shu kichik manzarani tasvirlash orqali oʻz zamonining turmush sharoitini, odamlarning ruhiyatini aniq va ravshan beradi. Qishloq ahlining oʻzaro suhbatlaridan, avulnay boshchiligidagi faollarning ish-harakatlari, xulq-atvoridan yozuvchi koʻp sirlarni ochib beradi.

…Xuddi shunday shovqin-suron paytida qishloq qozoqi Sarsenbayning xotini tuqqani, dunyoga qiz bola kelgani haqida quvonchli xabar yetib keladi.

Dunyoga kelgan bu chaqaloq romanning bosh qahramoni Jamol edi. Tabiatan ziyrak boʻlib yaralgan Jamol mullaning oldida eski usulda ham, yangi usulda ham savod chiqaradi. Turli qissa-dostonlarni koʻp oʻqiydi. Ayrimlarini yoddan ham aytadigan boʻladi. Shu tariqa el nazariga tushib, qiz soʻrashni istovchilarning eʼtiboriga tushadi.

Jamol oʻn besh yoshga kiradi. Goʻzallik, aql, salobat uchalasi bir-biriga muvofiq kelib, Jamol oʻsha eldagi qizlarning eng yaxshilaridan biri boʻladi. Bu aytilgan fazilatlariga qoʻshimcha ravishda u soʻzga juda ustomon boʻlib, oʻz fikridan foydalanib sheʼr ham yozadigan boʻladi. U yogʻi–bu yogʻiga hazilomuz gapirgan yigitni gapirtirmay qoʻyadi. El ichidagi tilga chechan yigitlarni yengib, hatto boshqa yurtlarga ham „Sarsenbayda juda chiroyli bir shoira qiz bor“ degan gap yoyila boshlaydi.

Goʻzalligi aql-idroki bilan uygʻun ravishda ulgʻaygan qiz Jamolni Boyjon degan boyning oʻgʻli Juman soʻraydi. Qizining onasi qarshiligiga qaramay, Sarsenbay boʻlajak qudasining boyligiga koʻz tikib, qudalikga rozi boʻladi. Ammo boyning oʻgʻli tentak, sustkash boʻladi. Jamol uni yoqtirmaydi. Shu paytlarda bir toʻyda oʻqigan, madaniyatli, zamonaviy kiyingan, xushmuomala, odobli Gʻali degan yigit bilan tanishib, koʻngillari bir-biriga mos tushadi. Oradan bir muncha vaqt oʻtib, qizni Jumanga uzatish pallasi kelganda, Jamol Gʻali bilan qoʻl ushlashib qochib ketadi. Yoshlar ketidan quvlash boshlanadi. Oradan koʻp oʻtmay, kutilmaganda Gʻali ogʻir betob boʻlib vafot etadi. Gʻam-gʻussaga botgan Jamol ham koʻp oʻtmay Jumanga erga tegadi. Koʻrmagan zorlik, xoʻrliklarini koʻradi. Oxir-oqibat bir boʻronli kunda Gʻalining qabri boshiga borib, yigʻlab yotgan joyida jon beradi.

Mohiyati

Romanda voqealar rivoji — tasvirlangan qishloq hayoti, turli ijtimoiy qatlamlar vakillari oʻrtasidagi munosabatlar va alohida shaxslar dunyoqarashidagi qarama-qarshiliklar girdobiga tushib qolgan Jamol va Gʻalining musaffo muhabbati, oʻz erkinliklariga erishish yoʻlidagi intilishi shu yoʻsinda davom etadi. Oxir-oqibat asar fojea bilan yakunlanadi.

Mirjaqip Dulatuli bu voqeani tasodifan sodir boʻlgan bir-ikki holat sifatida koʻrmaydi. Oshiq-maʼshuqlarning fojeasini u qozoq dashtidagi ijtimoiy muammo darajasiga koʻtaradi. Shu orqali qozoq qizlarining shaxsiy erki, yoshlarning oʻz ixtiyori bilan hayot kechirishi zarurligi haqida fikrni ilgari suradi.

Yozuvchi uchun ayolning erkinligi, oʻz seviklisi bilan turmush qurib, hayot kechirish imkoniga ega boʻlishi eng muhim masalalardan biri boʻlgan. U ayol nomusini poymol qiladigan eski urf-odatlarga keskin qarshi chiqadi.

Mirjaqip Dulatuliyning romandagi Jamol obrazini yaratishdagi yangiligi ham oʻzining mana shu gʻoyasiga tayanadi.

Asar qahramonlari

Romandagi Gʻali — oʻsha davrning oʻqimishli, madaniyatli yoshlarining umumlashma obrazi. Tashqi qiyofasiga aqli ham mos kelgan yigit Gʻalining har bir ish-harakati, soʻzlagan gaplari, yozgan maktublaridan bu fazilat aniq sezilib turadi.

Asardagi Boyjon boy, uning oʻgʻli Juman, shuningdek Jamolning otasi Sarsenbay, katta onasi Qalampir — eski ruhiyat egalari. Ular uchun insoniylikdan koʻra boylik, mansab bilan maqtanish qadrliroq.

Umuman olganda, „Baxtsiz Jamol“ romani oʻsha davrdagi tarixiy-ijtimoiy haqiqatni samimiy va badiiy tasvirlagani, muallif gʻoyasining ravshanligi bilan keyingi qozoq prozasining rivojiga anʼanaviy yoʻl koʻrsatdi va keyingi davr yozuvchilariga oʻrnak boʻldi.

Havolalar

• Asarning online nashri