Baxtiyori gilami
Baxtiyori gilami boshqa toʻqima mahsulotlar qatori Eronning Chahormahol va Baxtiyoriya viloyatida istiqomat qiluvchi baxtiyoriylar xalqining muhim sanʼat turi hisoblanadi. XIX asr boshlaridan buyon Baxtiyori gilamlari ham mahalliy ehtiyojlar, ham xalqaro eksport uchun ishlab chiqariladi.
Geografiyasi
Garchi dastlab koʻchmanchi baxtiyoriylar tomonidan toʻqilgan boʻlsa-da, aksariyat asl Baxtiyori gilamlari Eronning gʻarbiy-markaziy qismida, Isfahonning janubi-gʻarbida, asosan Chahormahol va Baxtiyoriya viloyatida hamda Isfahon, Luriston va Sharqiy Xuzistonning baʼzi hududlarida oʻtroqlashgan baxtiyoriy jamoalari tomonidan tayyorlanadi. Shahri Kurd shahri oʻzining gilamdoʻzligi bilan alohida ajralib turadi.
Baxtiyori gilamlari tarixan oʻzlari toʻqilgan joy, masalan, Somon yoki Hureh (Hori) nomlari bilan atalgan. Biroq Baxtiyori naqshlaridan Eron, Pokiston, Hindiston va Xitoydagi boshqa toʻquvchilik markazlarida keng nusxa koʻchirilgan. Koʻp hollarda joy nomi gilamning aynan ishlab chiqarilgan joyini emas, balki uning naqsh uslubi va sifatini bildiradi. Bugungi kunda „Somon“ va „Hori“ nomlari shunchaki geografik belgi boʻlib qolmay, Baxtiyori gilamlarining turlarini ham anglatadi.
Tuzilishi
Baxtiyori gilamlari paxta asos (tanda) ustiga, odatda, uni ishlab chiqaruvchi qabila podalaridan olinadigan jun arqoq bilan toʻqiladi. Bu har bir qabilaning juniga xos xususiyatlarga koʻra farqlanadigan noyob gilamlarning yaratilishiga olib keladi. Junning turi xiradan tortib juda yaltiroqqacha boʻlishi mumkin, gilam tuklari esa odatda oʻrtacha va undan balandroq uzunlikda qirqiladi.
Eng sifatli Baxtiyori gilamlari tugunlarining zichligi bilan ajralib turadi va koʻpincha „Bibibaff“ nomi bilan mashhur. Ularning narxlari bir-biridan ancha farq qiladi; odatda, tugunlari zichroq boʻlgan gilamlar eng qimmat hisoblansa-da, naqshlarning murakkabligi va ishlatilgan boʻyoqlar ham uning qiymatiga taʼsir koʻrsatadi.
Baxtiyori gilamlarining boshqa mashhur turlariga „Chapel Shotur“ va „Saman“ kiradi. Ular sifat jihatidan „Bibibaff“dan biroz pastroq boʻlsa-da, yaxshidan aʼlogacha baholanadi. Aksincha, „Hori“ gilamlari siyrakroq toʻqilgan va sifati pastroq boʻlib, bu ularni ancha hamyonbop qiladi.
Baxtiyori gilamlari har xil oʻlchamlarda: ingichka yoʻlakchalardan tortib, koʻpincha 4x5 metrga yetadigan katta xonabop gilamlargacha boʻladi. Bundan kattaroq gilamlar kam uchraydi va ularni topish qiyin, shu sababli ular qimmatroq turadi. Shuningdek, kolleksiyachilar orasida juda xaridorgir boʻlgan qadimiy Baxtiyori gilamlari ham nihoyatda qimmat boʻlishi mumkin.
Naqshlari
Baxtiyori gilamlari naqshlari odatda gul yoki bogʻ mavzusidan ilhomlanib yaratiladi. Mashhur bogʻ dizayni boʻlgan „Xesti“ uslubi Baxtiyori gilamlarining eng taniqli naqshlaridan biridir. Bu uslubda gilam yuzasi alohida kataklarga boʻlinib, ularning har birida hayvonlar, oʻsimliklar yoki boshqa ramziy bezaklar tasvirlanadi.
Yana bir diqqatga sazovor uslub panjarasimon va gulli bezaklar bilan ziynatlangan maydondan iborat boʻlib, u koʻzga yaqqol tashlanuvchi murakkab va simmetrik kompozitsiyani hosil qiladi.
Ranglari
Baxtiyori gilamlarida ranglarning qoʻllanilishi turli qabilalarning toʻquvchilik anʼanalariga qarab farqlanadi. Odatda, ranglar jilosida oq, qizil, jigarrang, yashil va sariq tuslar ustunlik qiladi. Shunisi eʼtiborliki, koʻk rang deyarli ishlatilmaydi.
Tabiiy boʻyoqlar ranglarning turlicha tovlanishiga sabab boʻladi va bu, ayniqsa, eski „Bibibaff“ gilamlarida yaqqol seziladi.
Izohlar
„Baff“ soʻzi „tugun“ degan maʼnoni bildiradi. „Bibi“ esa buviga nisbatan hurmat ifodasi boʻlib, uning mahorati va hunarmandligiga ishora qiladi.