Battol Gʻoziy
Sayyid Battol Gʻoziy – Onadoʻlida faoliyat yuritgan turkiy jangchi, asosiy faoliyati Malatya bilan bogʻliq (otasi Husayn Gʻoziy shu yerning hukmdori boʻlgan)[1]. VIII asrda yashagan Umaviylar sarkardasi Abdulloh al-Battolning real tarixiy jasoratlariga asoslangan obraz hisoblanadi. Unga nisbat berilgan afsonalar, tarixiy shaxs haqidagi mavjud maʼlumotlarning asosiy qismini tashkil etib, keyinchalik turk xalq ogʻzaki ijodining muhim tarkibiy qismiga aylangan.
Sayyid unvoni arab tilidagi sharafli murojaat shakli boʻlishi bilan birga, Muhammad paygʻambar bilan qarindoshlik aloqalarini ham anglatishi mumkin.
Afsonalar
Abdulloh al-Battolning tarixiy shaxs sifatidagi faoliyati haqida mavjud manbalar, asosan, masnaviy uslubida yozilgan afsonalardan iborat boʻlib, ularda tarixiy jihatdan toʻgʻri boʻlishi mumkin boʻlgan, bir-birini tasdiqlovchi unsurlar bilan bir qatorda oʻzaro zid jihatlar ham uchraydi. Masalan, 20 yoshlarida 718-yilda boʻlib oʻtgan Konstantinopolning arablar tomonidan ikkinchi qamalida ishtirok etgani qayd etiladi. Afsonalarda vizantiyalik raqibi „Leon“ deya tilga olinadi. Bu esa qamal paytidagi imperator Leodan boshqa shaxs boʻlishi mumkin emas. Shu maʼlumotlarga asoslanib, tugʻilgan yili taxminan 690—695-yillarga toʻgʻri keladi. Tarixchilar orasida esa 740-yil uning Akroinon jangida vafot etgan degan qarashni qabul qilish borasida umumiy kelishuv mavjud. Boshqa tomondan, ayrim rivoyatlarda Battol Gʻoziy Qiz minorasiga hujum qilib, shaharning Osiyo tomonidagi Üsküdardan imperator xazinasi va uning qizi bilan qochib ketgani hikoya qilinadi. Biroq bu voqea hech bir tarixiy manbada tasdiqlanmagan[2]. Shu rivoyatdan kelib chiqib turk tilida „Atı alan Üsküdar’ı geçti“ („Otni olgan allaqachon Üsküdardan oʻtib ketdi“) degan ibora paydo boʻlgan.
Turkiy bey Battol Gʻoziy haqidagi romantik epik asar Donishmandnomada Donishmand Gʻoziyning ajdodi ekani qayta talqin qilingan boʻlib, unda ikki shaxsga oid hikoyalar bir-biriga qoʻshib yuborilgan. Bu, ehtimol, Manzikert jangidan (zamonaviy Malazgirt) keyingi asosiy turkiy yurishlardan ham avval Onadoʻli hududida islom mavjud boʻlganini taʼkidlash maqsadida qilingan. Donishmandnomani tashkil etgan sheʼriy rivoyatlar Domnishmand Gʻoziyning vafotidan qariyb bir asr oʻtib, Onadoʻli saljuqiylari sultoni Alouddin Qayqubodning buyrugʻi bilan ilk bor turk xalq ogʻzaki adabiyotidan jamlangan. Bizgacha yetib kelgan yakuniy shakli esa XV asr boshlarida Usmoniylar sultoni Murod II koʻrsatmasiga binoan tuzilgan toʻplamdir.
Battol Gʻoziy Turkiyaning zamonaviy shahar madaniyatida hamon maʼnaviy timsol sifatida yashab kelmoqda. Bunga qisman Battol Gʻoziy obrazini turk kino yulduzi Cüneyt Arkın gavdalantirgan va uni yangi avlod uchun qayta abadiylashtirgan bir qator filmlar sabab boʻlgan. Ushbu zamonaviy talqinlarda baʼzan bilvosita yumor unsurlari ham uchrab turadi[3].
Qabri
Battol Gʻoziy Turkiyaning Eskishehir viloyatidagi, uning nomi bilan atalgan Seyitgazi shahrida dafn etilgan boʻlib, aynan shu yerda (ehtimol yaqin atrofdagi Amorium qamali chogʻida) shahid boʻlgan deb hisoblanadi. 1207-yilda Onadoʻli saljuqiylari sultoni Gʻiyosiddin Kayxusravning rafiqasi va Alouddin Qayqubodning onasi Ümmühan Xotun tashabbusi bilan Battol Gʻoziyning maqbarasi kengaytirilib, majmuaga aylantirilgan. Majmua tarkibiga masjid, madrasa, darveshlar uchun hujralar va marosim xonalari, shuningdek, jamoat uchun oshxona va nonvoyxona kabi xayriya muassasalari kiritilgan. Keyinchalik ushbu majmua Usmoniylar sultoni Boyazid II davrida keng koʻlamda qayta taʼmirlangan. Shu tariqa, Seyitgazi shahridagi Sayyid Battol Gʻoziy majmuasi hozirgacha ziyoratgoh boʻlib qolmoqda.
Boshqa tomondan, Turkiya boʻylab koʻplab hududlar ham Battol Gʻoziy yoki uning otasi Husayn Gʻoziyning dafn qilingan joyi deb hisoblanadi. Otasiga tegishli deb hisoblanadigan ziyoratgohlar orasida Divriğidagi maqbara hamda Anqarada Husayn Gʻoziy nomi bilan atalgan tepalik ustidagi qabr eng mashhurlari sanaladi.
Turkiyaning Malatya viloyatidagi Battolgʻoziy tumani markazi, avval Eskimalatya deb atalgan, hozirgi Malatya shahridan 20 km uzoqlikda joylashgan va ilgari Malatya shahrining oʻrni boʻlgan hudud Battol Gʻoziy sharafiga qayta nomlangan. Battol Gʻoziyning rafiqasi va ikki farzandi ham shu shaharchada dafn etilgan.
Manbalar
- ↑ Hüseyin Türk. [[1] „Beliefs and traditions in the shrine of Hüseyin Gazi“]. Journal of Religious Culture, Johann Wolfgang Goethe University of Frankfurt am Main.
- ↑ [[2] „KIZ KULESİ LIGHTHOUSE“] (2017-yil 1-may). Qaraldi: 2017-yil 30-dekabr.[sayt ishlamaydi]
- ↑ Battal Gazi kahpe uzaylılara karşı (Battal Gazi versus perfidious space aliens) YouTubeda
Adabiyotlar
- Hasan Bülent Paksoy. Alpamysh and the Turkic Destan Genre, Chapter One in Central Asian Identity. Hartford, Connecticut: Association for the Advancement of Central Asian Research, 1989. Qaraldi: 2007-yil 11-iyun (2007-yil 27-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan).
- „Seyyid Battal Gazi Complex in Seyitgazi“. ArchNet. 2007-yil 5-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
- Paul Wittek. „Deux chapitres de l'histoire des Turcs de Roum“ (fr). Friedrich Schiller University of Jena, Jena. 2007-yil 30-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
- „Etats Croisés et réactions musulmanes“ (fr). Grenoble: Université de Grenoble-II – Pierre Mendès-France. 2007-yil 26-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.