Basiriy (shoir)
Basiriy (1534-yilda vafot etgan, Xuroson) 16-asrning yirik shoirlaridan biri boʻlgan. U Temuriylar saroyini tark etib, Konstantinopol (hozirgi Istanbul)da homiy topadi va u yerda Usmonli sultonlari uchun sheʼrlar yozdi. Basiriy Jomiy va Alisher Navoiyning sheʼriy asarlarini Usmonli saroyiga olib kelgan.
Tarjimai holi
Basiriyning tugʻilgan joyi borasida turli fikrlar mavjud. Ham Oshiq Chalabiy, ham Qinalizoda uning vatani Xuroson ekanini aytadi, Latifiy va Ahdiy esa uning kelib chiqishi „Ajam“ yoki „Ajam“ chekkalaridan ekanini taʼkidlaydi[1]. U teri kasalligi (moxov) sababli Alaja nomi bilan ham tanilgan[1].
Temuriylar saroyidan chiqqan fors muhojiri sifatida[2], Basiriy Oq Qoʻyunlilar konfederatsiyasiga koʻchib oʻtgan[1]. Basiriy Oq Qoʻyunli hukmdorlari uchun asarlar yozgan va 1487-yilda Hirotga safar qilib, u yerda Jomiy va Alisher Navoiyga qoʻshilgan[a][3].
1491-yilda Konstantinopolga (hozirgi Istanbul) tashrif buyurgach, Basiriy Boyazid II huzuriga boruvchi elchilar tarkibiga qoʻshilish imkoniyatidan foydalanadi va tez orada usmonli sultonining homiyligiga erishadi[4]. U Alisher Navoiy va Jomiy asarlarini Usmonli imperiyasiga olib kirgan[4]. Basiriy turk tilida[b][5] va fors tilida sheʼrlar yozgan. Basiriyning Jomiyning oʻlimidan qaygʻu qilib yozgan ikki misrasi ham fors tilidadir[4]. Basiriy 1534-yilda vafot etgan[4].
Izohlar
- ↑ Kinalizoda Hasan Chalabiy Basiriyning Oq Qoʻyunlilar bilan aloqadorligi haqida hech narsa demaydi[3]
- ↑ Basiriy she’rlarida chig‘atoy fe’llaridan foydalanadi, Mehmed Chavusog‘lu esa Basiriy she’rlarida ozarbayjon turkchasi izlari borligini ta’kidlaydi[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Algar 2019, s. 83.
- ↑ Pfeifer 2022, s. 49.
- ↑ 3,0 3,1 Algar 2019, s. 83-84.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Algar 2019, s. 84.
- ↑ Kim 2017, s. 17.
Adabiyotlar
- Algar, Hamid „Jomiy va usmonlilar“, . Jāmī in Regional Contexts: The Reception of ʿAbd al-Raḥmān Jāmī's Works in. Brill, 2019.
- Kim, Soyong. Bir davrning oxirgisi: O‘n oltinchi asr usmonli shoirining shakllanishi va yemirilishi. Routledge, 2017.
- Pfeifer, Helen. Salonlar imperiyasi: Erta yangi davr usmonli yerlarida zabt etish va jamoa. Princeton University Press, 2022.