Kontent qismiga oʻtish

Bars Bek

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Bars Bek
Qirgʻiz xoqonligining birinchi xoni
Saltanat 693–711
Davomchisi nomaʼlum
Tugʻilishi 637-yil
Vafoti 711-yil
Son daryosi (hozirgi Xakasiya hududi)[1][2][3]
Turmush oʻrtogʻi Bilga xoqonning singlisi/opasi
Uy Are
Dini Tangrichilik

Bars Bek (qadimgi turkiycha: 𐰉𐰺𐰽:𐰋𐰏; xitoycha: 巴爾斯別克; 637–711), Inanch Alp Bilge (xitoycha: 亦難赤阿爾普毗伽)[4] nomi bilan ham tanilgan, Qirgʻiz xoqonligining birinchi xoni boʻlgan[4].

Hukmronligi

Bars Bekning dastlabki hukmronligi haqida hech narsa maʼlum emas, faqatgina ayrim mayda maʼlumot parchalari Oʻrxun va Enasoy bitiklarida uchraydi. Bars Bek aʼzo boʻlgan qirollik Are urugʻi oʻz naslini Xan sulolasi sarkardasi Li Lindan boshlab kelishini daʼvo qilgan[5][6][7].

Hukmronligi davomida u Koʻkturklarga nisbatan dushmanona munosabatda boʻlgan, deb hisoblanadi. Bars Bek Eltarish Xoqonning qizlaridan biriga uylanib, Az va qirgʻiz qabilalarini boshqaruvchi kichik xoqon (xon) etib tayinlanguniga qadar bu adovat davom etgan[1][2][8].

VII asr oxirlarida, Takeshi Osava maʼlumotlariga koʻra, Bars Bek Suoge va Tan sulolasi imperatori Chunszun oʻrtasidagi muzokaralarda vositachilik qilgan[9]. Klyashtorniyning yozishicha, u ittifoq tuzish maqsadida elchi — Eren Ulug [ru]ni Tibet imperiyasiga yuborgan, biroq bu urinish muvaffaqiyatsiz yakunlangan[10].

Unvoni

Sergey Klyashtorniy soʻzlariga koʻra, Bars Bekning tantanali unvonli ismi Inanch Alp Bilge boʻlgan va u Yenisey bitiklarida shunday qayd etilgan[11]. Turk tarixchisi Saadettin Gömach esa bu fikrga qarshi chiqqan[12].

Oʻlimi

Uch tomonlama ittifoq haqidagi xabarlar Toʻnyuquqqa yetib borgach, u avvalo qirgʻizlarni yoʻq qilishga qaror qilgan. Qirgʻiz yerlari tomon yoʻllar qalin qor bilan toʻsilgan edi, bu esa ularga yoʻlboshchi topishga majbur qiladi. Avval ular Ak Termeldan (hozirgi Ona — Abakanning irmogʻi) oʻtishgan. Biroq oʻn kechalik yoʻl qidirishdan soʻng yoʻlboshchi adashib qoladi va Qapagʻon buyrugʻi bilan qatl etiladi. Bir necha kundan keyin ular qirgʻizlarning bosh qarorgohiga yetib kelib, tungi hujum uyushtiradilar va Bars Bekni oʻldiradilar[13]. Uning oʻlimidan soʻng, Abakan daryosining chap sohilida yodgorlik stelasi oʻrnatilgan[14].

Bars Bekning oʻrniga oʻgʻli, yaʼni Bilge Xoqonning jiyani taxtga chiqqan[15].

Merosi

Oʻsh shahridagi Bars Bek haykali

Bars Bek sharafiga bagʻishlangan yubiley tanga 2010-yilda Qirgʻiziston Respublikasi Milliy banki tomonidan muomalaga chiqarilgan[16]. 2017-yilda esa Oʻsh shahrida Bars Bek haykali oʻrnatildi[17].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 „The Bilge khagan's Memorial Complex“. bitig.kz. 2015-yil 3-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-avgust.
  2. ↑ 2,0 2,1 „The Kultegin's Memorial Complex“. bitig.kz. 2026-yil 6-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-avgust.
  3. ↑ „Новая литература Кыргызстана“. www.literatura.kg. Qaraldi: 2022-yil 11-oktyabr.
  4. ↑ 4,0 4,1 Akaevich, Askar. Kırgız devlet geleneği ve Manas, İbrahimova, Salih., Rahmanov, Ergeşbay., Şimşek, Tuğba., İstanbul: Da Yayıncılık, 2003. ISBN 9756571446. OCLC 54950584. 
  5. ↑ The role of women in the Altaic world: Permanent International Altaistic Conference, 44th meeting, Walberberg, 26–31 August 2001, illustrated Veronika Veit: , Otto Harrassowitz Verlag, 2007 — 61-bet. ISBN 978-3447055376. Qaraldi: 2012-yil 8-fevral (2023-yil 11-martda asl nusxadan arxivlangan). 
  6. ↑ Michael Robert Drompp. Tang China and the collapse of the Uighur Empire: a documentary history, illustrated, BRILL, 2005 — 126-bet. ISBN 9004141294. Qaraldi: 2012-yil 8-fevral (2023-yil 11-martda asl nusxadan arxivlangan). 
  7. ↑ Kyzlasov, Leonid R.. The Urban Civilization of Northern and Innermost Asia Historical and Archaeological Research, Curatores seriei VICTOR SPINEI et IONEL CANDEÂ VII. ROMANIAN ACADEMY INSTITUTE OF ARCHAEOLOGY OF IAȘI Editura Academiei Romane – Editura Istros, 2010 — 245-bet. Florilegium magistrorum historiae archaeologiaeque Antiqutatis et Medii Aevi. ISBN 978-973-27-1962-6. Qaraldi: 2020-yil 30-aprel (2021-yil 26-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  8. ↑ Zhivkov, Boris. Khazaria in the Ninth and Tenth Centuries (en). BRILL, 2015-05-07 — 65-bet. ISBN 9789004294486. 
  9. ↑ Takeshi, Osawa (1996). "Jenissei-Kirghiz in the Early Eighth Century." (ja). Shihō (The Toyoshi-Danwa-kai Hokkaido University) 28: 1–24. 
  10. ↑ „Altyn-Kol (E-29)“. bitig.kz. 2026-yil 6-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-avgust.
  11. ↑ Кляшторный., С. Г. (1976). "Стелы Золотого озера (к датировке енисейских рунических памятников)". Turcologica: 258. https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/journals/turcologica_1976_35_klyashtornyj.pdf. 
  12. ↑ Orkun, Hüseyin Namık. Eski Türk Yazıtları, Istanbul, 1936 — 35–39-bet. 
  13. ↑ „The Tonyukuk's Memorial Complex“. bitig.kz. — „𐰾𐰇𐰭𐰏𐰤: 𐰲𐰑𐰢𐰕: 𐰴𐰣𐰃: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐱅𐰼𐰠𐰢𐰾: 𐰾𐰇𐰭𐰾𐰓𐰢𐰕: 𐰽𐰨𐰑𐰢𐰕: 𐰴𐰣𐰃𐰤: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: (in Old Turkic script) / Their Khagan gathered the army. We fought them, killed their khagan. Kyrgyz people surrendered our Khagan. (English translation)“. 2025-yil 10-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-avgust.
  14. ↑ „Altyn-Kol (E-28)“. bitig.kz. Qaraldi: 2018-yil 25-avgust.
  15. ↑ Butanaev, V.; Khudyakov, Y. S.. Istorii︠a︡ eniseĭskikh kyrgyzov. Abakan: Izd-vo Khakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.F. Katanova, 2000 — 69-bet. ISBN 5781001190. OCLC 47206450. 
  16. ↑ „National Bank of the Kyrgyz Republic“. www.nbkr.kg. 2018-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-avgust.
  17. ↑ „В городе Ош предлагают перенести монументальную композицию Барсбек Каган“. КАБАРЛАР - Всегда первый! (2017-yil 27-iyul). 2018-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-avgust. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Bars_Bek&oldid=316548" dan olindi