Balx yurishi
| Balx yurishi | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||||
| Shoh Jahon, Murod Baxsh, Avrangzeb | Nadr Muhammadxon, Abdulazizxon | ||||||||
| Kuchlar | |||||||||
| 60 ming otliq | 120 ming o'zbek qo'shini, 100 ming qozoq qo'shini | ||||||||
Balx yurishi — 1645–1647-yillarda Boburiylar sulolasi podshohi Shoh Jahon tomonidan Markaziy Osiyodagi Buxoro xonligiga qarshi olib borilgan harbiy yurishlaridir.
Kelib chiqishi va sabablari
XVII asr boshlarida Buxoro xoni Imomqulixon Boburiylar bilan yaxshi qo‘shnichilik munosabatlarini saqlashga harakat qilgan. Biroq 1640-yillar boshida Imomqulixon ko‘zi ojiz bo‘lib qoladi va uning hokimiyatparast ukasi Nadr Muhammadxon akasining xohishiga qarshi ravishda taxtni egallaydi. Nadr Muhammadxonning shafqatsiz siyosati va aholiga solingan og‘ir soliq yuklari sababli mamlakatda tartibsizliklar boshlandi. Toshkentda isyon ko‘tarilib, Nadr Muhammadning o‘g‘li Abdulazizxon otasiga xiyonat qiladi hamda isyonchilar tomoniga o‘tib, taxtni egallaydi. Nadr Muhammadxonning qo‘lida faqat Balx va Badaxshon yerlari qoladi[1].
Boburiylar hukmdori Shoh Jahon uchun Buxoro xonligidagi bu parokandaliklar yurish boshlash uchun qulay fursat yaratib beradi.dan foydalanib qolishni istadi. Zotan, Shoh Jahon Samarqand va Movarounnahr yerlarini Boburiylar sulolasining bobokaloni Amir Temur saltanatining poytaxti hamda ota-meros yerlari deb hisoblardi. Shoh Jahonning tarixchisi Abdulhamid Lahoriy yozishicha, Shoh Jahon Temuriy davlatining poytaxti Samarqand va Balx hamda Badaxshonni egallashni uzoq vaqtdan beri orzu qilgan. Nadr Muhammad esa xavfsizligidan xavotirga tushib, Shoh Jahondan harbiy yordam so‘rab xat yozgach, bu hukmdor uchun Mavoraunnahrga yurish boshlashga qulay bahona bo‘ldi.
Harbiy harakatlarning borishi
Shoh Jahon avval vaziyatni oʻrganish uchun Asolatxon va fors generali Ali Mardonxon boshchiligidagi bir guruh askarlarini yubordi. 1645-yil iyun oyidagi birinchi razvedka davomida Gʻorband noibi Xalil Beg mudofaa kuchlari Hisorni qo'riqlash uchun yuborilganligidan foydalanib Qahmard egalladi[2]. Biroq, u tez orada qalʼani tashlab, Zuhak tomonga chekindi. Bunga javoban Nadr Muhammad zaiflashib qolgan qalʼani qaytarib olish uchun generallari Abdurrahmon va Tardi Ali Qatagʻonni yubordi. Shunga qaramay, Boburiylar Badaxshon sari ilgarilashda davom etdilar. Beg Badaxshon yoʻllarini qoʻshin uchun juda tor deb hisobladi, shuningdek, oziq-ovqat zaxirasi yetishmasligini va yaqinlashayotgan qishda qiyinchilikka duch kelishlarini taʼkidladi. Shu sababli, ular bir nechta tuman shaharchalarini talon-toroj qilgach, Qobulga qaytib ketishdi. Keyinchalik, oktyabr oyida Nurpur shohi boʻlmish ittifoqchi Raja Jagat Singh Xostni egallash va istehkomlar qurish topshirigʻi bilan ikkinchi razvedka missiyasiga yuborildi. U Andarab va Sarob oraligʻida istehkom qurishni maʼqul koʻrdi. Nadr Muhammadning generali Kafsh Qamaq ushbu istehkomni egallashga urindi, ammo 900 kishilik qoʻshin oʻzbeklar chekinmaguncha va yordamchi kuchlar kelgunicha uni mardona himoya qildi. Jagat Singh 4-noyabrda Qobulga qaytdi. Bu vaqtda Nadr Muhammadning hokimiyati parokanda holga kelgandi. Uning generali va devonbegisi Tardi Alining korrupsiyaga aloqadorligi oshkor boʻlib, bu Muhammadning oʻz xalqi orasidagi obroʻsini yanada tushirib yubordi. Abdulaziz Muhammadni hibsga oldi va unga faqat Balxni boshqarishga ruxsat berdi. Oʻz xavfsizligidan xavotirga tushgan Muhammad Shoh Jahonga harbiy yordam soʻrab xat yozdi. Ushbu xat imperatorga 1646-yil yanvar oyining oxirida yetib bordi[3].
Xatni olgach, Shoh Jahon yurish uchun qoʻshin toʻplashni boshladi. Soʻngra Shoh Jahon kenja oʻgʻli Murod Baxsh boshchilik qilayotgan qo'shinni shaxsan nazorat qilish uchun Qobulga yoʻl oldi. Qoʻshin 60 000 askar va 2 208 ga yaqin zobitdan iborat boʻlib, ular 1646-yil may oyining oxirida yoʻlga chiqishdi. Qoʻshin ikki qismga boʻlindi: biriga Murod, ikkinchisiga Ali Mardonxon boshchilik qildi. Qilichxonga Gʻur viloyati va Qahmardni egallash topshirildi. U Xalil Beg bilan birgalikda Qahmardni qiyinchiliksiz egallagan boʻlsa-da, Gʻur xalqi Boburiylar qoʻmondonligi tomonidan munosib va sharafli deb baholangan tarzda jang qildi. Qalʼa taslim boʻlgach, Boburiylar Gʻur viloyati hokimining jonini omonda qoldirishdi. Shundan soʻng Badaxshon Boburiylarga taslim boʻldi. Asolatxon Qunduzni egallagach, Shoh Jahon Murodga agar Nadr Muhammad taslim boʻlsa, Balxdagi yerlari oʻzida qolishi haqida xabar yetkazishni buyurdi. Biroq, Muhammad bu xatga shubha bilan qaradi va Safaviylar davlatiga qochib ketdi. Bosh tortish Murodning gʻazabini keltirdi va Muhammadning ortidan Eronga odam yuborildi. Ammo Muhammadni tutish urinishi muvaffaqiyatsiz yakunlandi. 2-iyul kuni Balx katta qarshiliklarsiz egallandi va Muhammadning 70 million rupiylik xazinasi Boburiylar nazoratiga oʻtdi. Shunday boʻlsa-da, ular bu mablagʻning faqat 12 millionini saqlab qola olishdi, chunki qolgan qismini mahalliy aholi talon-toroj qilib boʻlgandi. Balx egallangani haqidagi xabarni eshitgan Shoh Jahon juda quvondi va sakkiz kunlik bayram eʼlon qildi. U Safaviy shoh Abbos II ga xat yozib, keyinchalik Samarqand va Buxoroni ham egallashni rejalashtirayotganini bildirdi.
Balx osongina egallangach, Murod bayram tadbirlari avjida turgan bir paytda Shoh Jahonga xat yozdi. Murod bu yerdan bezganini aytib, Hindistonga chaqirib olinishini talab qildi. Buning ustiga, tartibsiz askarlarning intizomi buzilib, shaharni talon-toroj qila boshlashdi. Shoh Jahon gʻazab bilan javob qaytarib, Samarqand va Buxora taslim boʻlgach Murod Movarounnahr noibi boʻlishini, agar u o'z vazifasini tashlab ketsa, lavozimidan mahrum etilib, sharmanda qilinishini taʼkidladi. Biroq bu tahdid ham Murodni toʻxtata olmadi va u oʻz askarlarini hududni boshqarish uchun qoldirib, Hindistonga qaytib ketdi. Bundan gʻazablangan Shoh Jahon Murodni mansab unvonidan mahrum qildi. Soʻngra Shoh Jahon oʻzining ishonchli vaziri Saʼdullaxonni mahalliy shaharlarni boshqarish hamda Bahodirxon va Asolatxon nazoratida boʻladigan Balxda Boburiylarning rasmiy pul birligini joriy etish uchun yubordi. Saʼdullaxon 6-sentyabrda Qobulga qaytdi. Yagona oliy qoʻmondonning yoʻqligi Balx va Badaxshon egallangan hududlarida oʻzbeklarning tez-tez hujum qilishiga olib keldi. Ular oʻzbek qabilalari va bosqinchilari bilan koʻplab kichik toʻqnashuvlarga kirishdilar, bu esa askarlarning noroziligini yanada oshirdi. Abdulaziz Boburiylarning bu qiyinchiliklaridan unumli foydalanmoqchi ekanligini bildirdi.
Bunga javoban Shoh Jahon oʻsha paytda Gujarot noibi boʻlgan oʻgʻli Avrangzebni Markaziy Osiyo yurishiga rahbar etib qayta tayinladi va 1647-yil aprelda tartibni tiklash uchun Qobuldan 25 000 kishilik qoʻshin bilan yoʻlga chiqardi (1647-yil aprel). Murodning qoʻshiniga nisbatan ancha kichik boʻlishiga qaramay, Avrangzeb Dera-i-Garz vodiysida oʻzbeklarni chekinishga majbur qildi va keyinchalik Balx yaqinida ularni magʻlub etib, shaharga nisbatan osongina yetib bordi. Ular shaharga 25-may kuni yetib kelishdi va Avrangzeb shaharni boshqarishni rajput Madhu Singh Hadaga topshirdi. Biroq, bu xabarni eshitgan Abdulaziz oʻzbeklarning 120 000 kishilik katta qoʻshinini toʻpladi. Bu qoʻshinga Qutluq Muhammad va Beg Oʻgʻli qoʻmondonlik qildi. Balxda uch kun boʻlgach, Avrangzeb Aqchada oʻzbeklarga qarshi chiqish uchun yoʻlga tushdi. Ular 1-iyun kuni toʻqnashdilar, ammo Avrangzeb ularni magʻlub etdi va 5-iyunda Beg Oʻgʻlining qarorgohini talon-toroj qilgach, orqaga chekinishga hozirlandi. Biroq, 7-iyun kuni ular oʻzbek qoʻshinining asosiy kuchlariga roʻbaro' kelishdi, shunga qaramay tarqoq oʻzbeklarni magʻlub etib, 11-iyunda Balxga qaytib kelishga muvaffaq boʻlishdi. Shunday boʻlsa-da, Balxda Boburiylar uchun koʻplab qiyinchiliklar mavjud edi. Mahalliy aholi Boburiylarni yoqtirmasdi va Shoh Jahon bu viloyatlarni ushlab turish imkonsiz ekanligini tushundi. Har ikki taraf ham tinchlik tuzishni xohlardi, hatto Abdulazizning: "Bunday odam [Avrangzeb] bilan jang qilish — oʻz boshiga kulfat sotib olishdir", degan gaplari keltiriladi. Shoh Jahon o‘zini kamtarona tutgani vajidan Balxni Nadr Muhammadxonga berishni ixtiyor qilgan edi. Biroq Nadr Muhammadxon Balxni qabul qilib olgan bo‘lsa-da, betoblik vajini ro‘kach qilib, unga itoatkorlik ko'rsatmadi. Boburiylar Buxoro qishiga roʻbaro' kelishni istashmasdi. Shu sababli, Balxdan ketishga oshiqayotgan Avrangzeb shoshilinch ravishda rozi boʻldi va 1647-yil 3-oktyabrda hududni tark etdi. Boburiylar armiyasining oxirgi qismi 10-noyabr kuni Qobulga qaytib keldi va bu bilan harbiylarning Markaziy Osiyodagi yurishi oʻz nihoyasiga yetdi[4].
Yurish natijalari va oqibatlari
Shoh Jahon ushbu harbiy yurishga 4 kror (40 000 000 rupiya) sarfladi, ammo Balx va Badaxshonning nisbatan qurgʻoqchil yerlarida dehqonchilik qilishdan olingan daromad o'zini oqlamadi[4]. Shuningdek, Boburiylar 10 000 ta odam yoʻqotdilar, ulardan 5 000 nafari xavfli dovonlardan oʻtishda halok boʻldi. Movarounnahrni zabt etishdagi ushbu muvaffaqiyatsizlik Boburiylarni kelajakdagi barcha urinishlardan qaytardi va Shoh Jahonning ajdodlar zaminini qaytarib olish haqidagi orzusi ushalmay qoldi. Nazr Muhammad 1651-yildagi vafotigacha Balx ustidan beqaror nazoratni saqlab qoldi va uning oʻrniga oʻgʻli Subhonqulixon taxtga oʻtirdi. Boburiylarning Balx va Badaxshonni qo‘lga kirita olmaganligi keyinchalik davlatning qudrati zaiflashgani sababli Safaviylar shohi Abbos II Boburiylarga qarshi urush ochadi[5].
Havolalar
- ↑ Rahim, Abdur (1935). „Mughal Relations With Persia And Central Asia“. Aligarh Muslim University. 93-bet.
- ↑ Saksena, Banarsi Prasad (1932). „History Of Shahjahan Of Dihli“. Fb&c Limited. 182–209-bet. ISBN 9781334002861.
- ↑ Burton, Audrey (25-noyabr 2020). „The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550-1702“. Routledge. 226-bet. ISBN 9780700704170.
{{cite magazine}}: CS1 maint: date format () - ↑ 4,0 4,1 Jadunath, Sarkar (1925). „History Of Aurangzib“. Fb&c Limited. 81–100-bet. ISBN 9781334002861.
- ↑ Jackson, Peter; Lockhart, Lawrence (6-fevral 1986-yil). „The Cambridge History of Iran, Volume 6“. Cambridge University Press. 299-bet. ISBN 9780521200943.
{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()