Balapur jangi Aka-uka Sayyidlar qo‘zg‘oloni natijasida kelib chiqqan Boburiylar rahbarlari o‘rtasidagi ichki nizoning muhim voqealaridan biri bo‘ldi. Ushbu qo‘zg‘olon boshqa Boburiylar rahbarlarining mavqeyi pasayishiga olib keldi.

Balapur jangi
Aka-uka Sayyidlarning zaiflashuvi
A seated portrait of Sayyid Abdullah Khan holding court Early 18th century The British Museum
Sayyid Abdulloh Xon Boburiylar saroyini boshqarayotgan holda
Sanalar 1720-yil 31-iyul
Urush yeri Balapur, Madhya Pradesh
21°18′41″N 76°13′44″E / 21.31139°N 76.22889°E / 21.31139; 76.22889
Natija Nizomning g‘alabasi
Raqiblar
Flag of the Mughal Empire Boburiylar imperiyasi (Nizom tomonida) Flag of the Mughal Empire Boburiylar imperiyasi (Sayyidlar tomonida)
Flag of the Maratha Empire Maratxa konfederatsiyasi
Flag of the Rampur State Rohilkhand qirolligi
Flag of Bundi Bundi davlati
Qoʻmondonlar
NizomulMulk
Iwaz Xon
Ghiyos Xon
Qadar Xon
Kamayat Xon
Rao Rambha Nimbalkar
Boburiylar ittifoqchilari:
Sayyid Husayn Ali Xon Barha
Sayyid Salabat Xon
Alam Ali Xon †
Rustam Xon
Amin Bahodir
Anvar Xon Taslim boʻlish (harbiy)
Qutb ud-Davla Taslim boʻlish (harbiy)
  • Maratxa ittifoqchilari:[1]
    Sankarji Malhar (POW)
    Khanderao Dabhade
    Santaji Sinde
    Kanhoji Bhonsale
    Bajirao I
    Kanhoji Bhosle
    Tukoji Gurjar
    Pilaji Jadhav
    Devalji Somavamshi
    Chimnaji Damodar
    Mankoji
  • Rohilla ittifoqchilari:
    Dost Muhammad Rohilla
  • Rajput ittifoqchilari: Bhupalsingh Mungona
Kuchlar
14 000 kishi va sardorlarning qo‘shimcha kuchlari 18 000 marata otliqlari
12 000 mug‘ul otliqlari
20 000 rajput otliqlari
20 000 afg‘on kuchi
Jami 70 000
Yoʻqotishlar
5 000 mug‘ul 700 maratha
Noma’lum miqdordagi mug‘ullar, afg‘onlar va rajputlar

To‘qnashuvlar 1720-yilda, Nizomulmulk Rojputlar, maratxalar va afg‘onlar qo‘llab-quvvatlagan Sayyidlar qo‘shinini mag‘lub etganidan so‘ng yuz berdi. Sayyidlar qo‘shini Nizom qo‘shinlari tomonidan dastlab Burhonpurda, keyin esa Balapurda ketma-ket mag‘lubiyatga uchradi. Bu voqealar Sayyid Hasan Alining o‘ldirilishi va Aka-uka Sayyidlarning siyosiy qulashiga olib keldi.

Tarixi

Aka-uka Sayyidlar dastlab Sayyid Abdulloh Xon bilan qarindoshlik aloqalari tufayli obro‘ qozondilar. Abdulloh Xon Avrangzeb hukmronligi davrida avval Dekkan subasi, keyinchalik esa Ajmer subasi noibi lavozimida xizmat qilgan edi[2].

Boburiylar imperatori Bahodir Shoh I vafotidan so‘ng, Farrux Siyyor Aka-uka Sayyidlar yordamida Bahodir Shohning vorisi bo‘lishi kutilgan Jahondar Shohning o‘ldirilishini uyushtirdi[3]. Shundan so‘ng Farruxsiyar Boburiylar taxtiga o‘tirdi. Biroq Aka-uka Sayyidlar uning hukmronligini bilvosita boshqarib, amalda uni qo‘g‘irchoq hukmdor sifatida tutdilar. 1719-yilda Farruxsiyar Sayyid birodarlar tomonidan o‘ldirildi. Uning o‘limidan so‘ng amakivachchasi Rafi-ud Darajot Boburiylar taxtini egalladi[4]. Biroq Rafi ud-Darajatning hukmronligi uzoqqa cho‘zilmadi: u o‘pka kasalligidan vafot etdi. Bu esa XVIII asr boshlarida Boburiylar imperiyasidagi murakkab siyosiy vaziyatni yanada beqarorlashtirdi.[5]

1719-yil sentabr oyida Muhammadshoh Boburiylar taxtiga o‘tirdi. Aka-uka Sayyidlar esa regent sifatida faoliyat yuritib, bir yil davomida imperiya boshqaruviga amalda ta’sir ko‘rsatdilar[6]. Bu davrda Boburiylar imperiyasidagi boshqa mansabdorlarning mavqeyida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Aka-uka Sayyidlarning kuchaygan ta’siri an’anaviy hokimiyat muvozanatini o‘zgartirib, boshqa zodagon amaldorlarning mavqeyiga ham ta’sir ko‘rsatdi[6].

Aka-uka Sayyidlar ta’sirini kamaytirish maqsadida Nizomulmulk boshchiligidagi Boburiy zodagonlar qo‘zg‘oloni boshlandi. Aka-uka Sayyidlar uning kuchayib borayotgan ta’sirini cheklash niyatida Nizomulmulkni Dekkan noibligidan Malvaga ko‘chirdilar va uni ushbu hududning subabdori etib tayinladilar[7][8].

Jangoldi voqealar

1720-yilda Nizomulmulk 8 000 otliq askardan iborat qo‘shin bilan Malvadan Dekkan tomon yo‘l oldi. U bu yurish orqali Dekkandagi mavqeyini mustahkamlash va o‘z ittifoqchilari tarmog‘idan foydalanishni ko‘zlagan edi. Bunga javoban Aka-uka Sayyidlarning buyrug‘iga binoan Dilovar Ali Xon Nizomulmulkning yurishini to‘xtatish uchun harakat boshladi. Bundan tashqari, Alam Ali Xon Nizomulmulkka qarshi kurashish uchun Aurangabaddan yuborildi. Bu voqealar Boburiylar imperiyasidagi davom etayotgan hokimiyat uchun kurash doirasida muhim harbiy to‘qnashuvga zamin yaratdi[6][9].

Nizomulmulkning Dekkan tomon yurishiga Sayyidlar ushbu hududni egallab olishlari mumkinligini anglab yetgani sabab bo‘ldi. Nizomulmulkning kutilmaganda qo‘shin tortganidan shubhalangan Aka-uka Sayyidlar uning harakatlarini kuzatib borish uchun Dilovar Ali Xonni Dekkanga yubordilar. Dilovar Ali Xon 40 000 kishilik Boburiylar qo‘shiniga qo‘mondonlik qildi. Uning tarkibida Bundilik rojasi Bhim Singh va Narvarlik rojasi Gaj Singh kabi rajput sarkardalari, Rohilla afg‘onlari yetakchisi Dost Muhammad Rohilla hamda boshqa lashkarboshilar bor edi[6]. Sayyidlar tomonida bo‘lgan Boburiylar qo‘mondoni Alam Ali Xon Nizomulmulkning Dekkan tomon yurishi haqida ogohlantirildi[10][11].

Nizomulmulkning ishonchli amaldorlaridan biri Muhammad G‘iyos Xon unga harbiy yurishni to‘xtatishni maslahat berib, o‘z hayotini xavf ostiga qo‘yishdan hech qanday foyda yo‘qligini ta’kidladi. Bunga javoban Nizomulmulk qat’iyat bilan shunday dedi:[12]

„Nega bunday deysiz! Shunday bo‘lsa-da, men hamon ikkilanmoqdaman. Hech qanday yomon ish qilmaganim ayon, bundan uyalishimga ham hojat yo‘q. Marhum Olamgir davridan to hozirgacha hurmat-e’tibor bilan yashab keldim va menga yana qancha umr berilgan bo‘lsa, shu kunlarimni ham izzat bilan o‘tkazishga umid qilaman. Nomusimga dog‘ tushishidan Xudoning o‘zi asrasin. Nega bu yangi mansabdorlar to‘satdan yuksalib ketganlari uchun menga zarar yetkazishga urinmoqdalar? Bunday munosabat imperatorga yarashadi, boshqalar ozgina yuksalsa, nega ular o‘zlarini yo‘qotishlari kerak? Ulug‘ Tangriga shukrki, kim boshqalarga qilgan ishining jazosini o‘zi tortmay qoladi? Ammo bu ishni birinchi bo‘lib boshlash menga yarashmaydi. Men tinch turganimga qaramay, ular menga hujum qilsalar, bunga chora yo‘q. Axir, men ham insonman. Mening yuksak martabamdagi qaysi odam o‘z sha’nini himoya qilmaydi? G‘alaba bizga noma’lum, u Ulug‘ Tangrining in’omidir, qo‘shinning soni ko‘pligi bilan qo‘lga kiritilmaydi. Meni yaratgan Xudo nomi bilan qasam ichamanki, ular butun Hindistonni menga qarshi safarbar qilsalar ham, men hech ikkilanmay qarshilik ko‘rsataman. Agar menga uzoq umr bitilgan bo‘lsa, hech qanday zarar yetmaydi; agar ketish vaqtim yetgan bo‘lsa, hech narsa meni qutqara olmaydi.“

— Nizam

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Institute, Bhandarkar Oriental Research. Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona (en). Bhandarkar Oriental Research Institute, 1970 — 98-bet. „Shankarji, Baji, the son of Balaji Vishwanath, the Peshwa of Raja Shahu, Khandoji Dabhade Senapati, Kanhoji Bhosle, Tukoji Gurjar, Pilaji Jadhav, Devalji Somavamshi, Chimnaji Damodar, Mankoji and other Maratha chiefs were on the left wing of the army.“ 
  2. ↑ Tirmizi, S. A. I.. Ajmer Through Inscriptions [1532-1852 A.D. (en). Indian Institute of Islamic Studies, 1968 — 79-bet. 
  3. ↑ Shastri, R. P.. Jhala Zalim Singh (1730-1823), the De-facto Ruler of Kota: Who Also Dominated Bundi and Udaipur, Shrewd Politician, Administrator, and Reformer (en). Printed at Raj Printing Works, 1971 — 1–3-bet. 
  4. ↑ Sheth, Sudev. Bankrolling Empire: Family Fortunes and Political Transformation in Mughal India (en). Cambridge University Press, 2023-11-30 — 179–184-bet. ISBN 978-1-009-33026-8. 
  5. ↑ Cheema, G. S.. The Forgotten Mughals: A History of the Later Emperors of the House of Babar, 1707-1857 (en). Manohar Publishers & Distributors, 2002 — 140–143-bet. ISBN 978-81-7304-416-8. 
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Malik, Zahiruddin. The Reign of Muhammad Shah, 1719-1748 (en). Asia Publishing House, 1977 — 62–70-bet. ISBN 978-0-210-40598-7. 
  7. ↑ Vasantha, Rangachar. Penugonda Fort: A Defence Capital of the Vijayanagara Empire : History, Art, and Culture (en). Sharada Publishing House, 2000 — 76-bet. ISBN 978-81-85616-68-1. 
  8. ↑ Rao, P. Raghunadha. History of Modern Andhra Pradesh (en). Sterling Publishers, 1988 — 32-bet. ISBN 978-81-207-0878-5. 
  9. ↑ Sharma, S. R.. Mughal Empire in India: A Systematic Study Including Source Material (en). Atlantic Publishers & Dist, 1999 — 697–701-bet. ISBN 978-81-7156-817-8. 
  10. ↑ Welch, Stuart Cary; Galleries, Asia Society; Museums, Harvard University Art. Gods, Kings, and Tigers: The Art of Kotah (en). Asia Society Galleries, 1997 — 45–47-bet. ISBN 978-3-7913-1805-9. 
  11. ↑ Mathur, R. S.. Relations of Hadas with Mughal Emperors, 1568-1720 A.D. (en). Deputy Publications, 1985. 
  12. ↑ Khan, Yusuf Husain. The First Nizām: The Life and Times of Nizāmu'l-Mulk Āsaf Jāh I. (en). Asia Publishing House, 1963 — 95-bet.