Kontent qismiga oʻtish

Béla Bartók

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Béla Bartók
Fayl:Bartók Béla 1927.jpg
Tavalludi 25-mart 1881-yil
Nagyszentmiklós, Avstriya-Vengriya
Vafoti 26-sentyabr 1945-yil(1945-09-26)
(64 yoshda)
Nyu-York, AQSh
Kasbi Bastakor, pianist, etnomusikolog

Béla Viktor János Bartók (25-mart 1881 — 26-sentabr 1945) — venger bastakor, pianist va etnomusikolog. U 20-asr eng muhim bastakorlaridan biri hisoblanadi; u va Frans List Vengriyaning eng buyuk bastokorlari sifatida tan olingan. Uning mashhur asarlari orasida Bluebeard’s Castle operasi, The Miraculous Mandarin baleti, Music for Strings, Percussion and Celesta, Orkestr uchun konsert va oltita torli kvartet mavjud. Xalq musiqasini toʻplash va tahlil qilish orqali u qiyosiy musiqashunoslikning asoschilari qatoriga kirdi, keyinchalik bu soha etnomusikologiya nomi bilan tanildi. Uning ijodi anʼanaviy dehqon xalq musiqasi va avangard musiqaning uygʻunlashuvi sifatida tavsiflanadi[1].

Tarjimai holi

Bolalik va dastlabki yillar (1881—1898)

Bartók 1881-yil 25-martda Avstriya-Vengriya tarkibidagi Vengriya Qirolligining Banat shahri Nagyszentmiklósda (hozirgi Ruminiya) tugʻilgan[2]. Otasi tomonidan Bartók oilasi Borsodszirák, Borsoddan chiqqan venger past zodagonlar oilasi edi. Buvisi Bunjevci kelib chiqishli katolik boʻlgan, lekin oʻzini venger deb hisoblagan. Bartókning otasi (1855—1888) ham Béla Bartók deb atalgan. Onasi Paula (qizlik familiyasi: Voit, 1857—1939) venger tilini ravon bilgan. U hozirgi Slovakiyaning Martin shahri boʻlmish Turócszentmártondan boʻlib, nemis, venger va slovak yoki polyak kelib chiqishiga ega edi.Béla musiqa iqtidorini juda erta namoyon qilgan. Onasining aytishicha, u toʻliq gapira boshlagunga qadar onasi pianinoda chalgan turli raqs ritmlarini ajrata olgan. Toʻrt yoshida u pianinoda 40 ta asarni chalishga qodir boʻlgan va onasi uni keyingi yili rasman oʻqita boshlagan.

1888-yilda, u yetti yoshida boʻlganida, qishloq xoʻjalik maktabi direktori boʻlgan otasi toʻsatdan vafot etgan. Shundan soʻng onasi Béla va singlisi Erzsébetni avval Nagyszőlős (hozirgi Ukraina), keyin esa Pressburg (hozirgi Slovakiya)ga olib ketgan. Béla 11 yoshida Nagyszőlősda birinchi ochiq konsertini bergan va ijobiy tanqidiy baho olgan. Ijro etgan asarlari orasida ikki yil oldin yozgan „Dunayning yoʻli“ nomli qisqa asari ham boʻlgan. Koʻp oʻtmay László Erkel uni shogird sifatida qabul qilgan.

Dastlabki musiqa faoliyati (1899—1908)

1899-yildan 1903-yilgacha Bartók Budapesht Qirollik musiqa akademiyasida Frans Listning sobiq shogirdi István Thomán qoʻlida pianino va János Koessler qoʻlida kompozitsiya boʻyicha tahsil olgan[3]. U yerda u Zoltán Kodály bilan tanishgan; Kodály unga kuchli taʼsir koʻrsatgan va umr boʻyi doʻst va hamkor boʻlib qolgan. 1903-yilda Bartók birinchi yirik orkestr asarini — 1848-yilgi venger inqilobining qahramoni Lajos Kossuthga bagʻishlangan simfonik poema Kossuthni yaratgan.

1902-yilda Budapeshtda Also sprach Zarathustraning premyerasida uchrashgan Richard Strauss musiqasi uning dastlabki ijodiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. 1904-yil yozida dam olish maskani ziyoratida Bartók Transilvanyadagi Kibéddan kelgan yosh enaga Lidi Dósaning bolalarga xalq qoʻshiqlarini kuylashini eshitib qolgan. Bu voqea uning xalq musiqasiga umrbod sadoqatini uygʻotgan.

1907-yildan boshlab u Kodály Parijdan olib kelgan frantsuz bastakori Klod Debyussi asarlari taʼsiriga tushgan. Bartókning yirik orkestr asarlari hali Yoxannes Brams va Richard Strauss uslubida edi, lekin u xalq musiqasiga qiziqishining ortib borayotganini namoyon etuvchi bir qator kichik pianino asarlari ham yozgan. Bu yangi qiziqishning aniq belgilarini birinchi boʻlib namoyish etgan asar — xalq musiqasiga xos elementlar oʻrin olgan la minor 1-torli kvartet (1908) hisoblanadi. U Budapeshdagi List Musiqa akademiyasida pianino professori sifatida dars bera boshlagan. Bu lavozim uni Evropa boʻylab pianist sifatida gastrol qilishdan ozod etgan. Uning taniqli shogirdlari orasida Fritz Reiner, Sir Georg Solti, György Sándor, Ernő Balogh, Gisela Selden-Goth va Lili Kraus bor edi. Bartók AQShga koʻchib oʻtgandan soʻng Jack Beeson va Violet Archerga ham dars bergan.

1908-yilda Bartók va Kodály qadimgi Magyar xalq kuylarini toʻplash va tadqiq qilish uchun qishloqlarga safar qilgan. Ularning xalq musiqasiga ortib borayotgan qiziqishi anʼanaviy milliy madaniyatga boʻlgan zamondosh ijtimoiy qiziqish bilan mos keldi. Magyar xalq musiqasi ilgari loʻli musiqasi sifatida tasniflanib kelingan. Buning klassik namunasi — Frans Listning oʻsha davrda Romani toʻdalari ijro etgan ommabop sanʼat qoʻshiqlariga asoslangan pianino uchun Hungarian Rhapsodies asaridir. Bartók va Kodály esa qadimgi Magyar xalq kuylarining Markaziy Osiyo, Anadolu va Sibirning Osiyo xalq anʼanalaridagiga oʻxshash pentatonik gammalarga asoslanganini kashf etgan[4].

Bartók va Kodály bunday Magyar dehqon musiqasi elementlarini oʻz asarlariga kirita boshladilar. Ular ikkalasi ham tez-tez xalq qoʻshiqlari kuylarini soʻzma-soʻz iqtibos keltirgan va butunlay haqiqiy qoʻshiqlardan kelib chiqqan asarlar yozgan. Bunga misol sifatida Bartókning yakka pianino uchun 80 ta xalq kuyiga joʻr kuy yozgan For Children ikki jildlik toʻplamini keltirish mumkin. Bartókning professional musiqadagi uslubi xalq musiqasi, klassitsizm va modernizmning sintezi edi. Uning melodiya va garmoniya tuygʻusi Vengriya, Ruminiya va boshqa xalqlarning xalq musiqasidan ilhom olgan. U ayniqsa Bolgar musiqasidagi assimetrik raqs ritmlari va keskin garmoniyalarni yaxshi koʻrgan. Uning dastlabki asarlarining koʻpchiligi millatchilik va kech romantizm elementlarining uygʻunligini oʻzida mujassam etgan.

Oʻrta yillar va faoliyat (1909—1939)

Shaxsiy hayoti

Tasvir yaratishda xatolik:
Bartók va uning rafiqasi Ditta Pásztory

1909-yilda 28 yoshida Bartók 16 yoshli Márta Ziegler bilan turmush qurgan. Ularning oʻgʻli Béla Bartók III keyingi yili tugʻilgan. Qariyb 15 yil birga yashaganidan soʻng Bartók 1923-yil iyunda Mártadan ajrashgan. Ajrashganidan ikki oy oʻtib, u taklifini berganidan oʻn kun keyin pianino oʻquvchisi Ditta Pásztoryga uylangan. U 19 yosh, Bartók esa 42 yoshda edi. Ularning oʻgʻli Péter 1924-yilda tugʻilgan. Katolik tarbiyasini olgan Bartók yoshligida ateistga aylangan. Keyinchalik u Unitarianizmga qiziqib, 1916-yilda shu dinni qabul qilgan. Bartók anʼanaviy maʼnoda dindar boʻlmasa-da, oʻgʻli Béla IIIning soʻzlariga koʻra, „u tabiat oshigʻi edi: doimo tabiatning ajoyib tartibini katta hurmat bilan tilga olardi“. U musiqadan tashqari asosiy qiziqishlaridan biri boʻlgan hasharotlarning katta toʻplamiga ega boʻlgan[5]. Béla III Venger Unitarianlar cherkovining dunyoviy raisi boʻlgan.

Opera

1911-yilda Bartók oʻzining yagona operasi — Mártaga bagʻishlangan Bluebeard's Castleni yozgan. Unda u ongsiz motivatsiya va taqdir oʻrtasidagi parallellarni koʻrsatish uchun ramziylikdan foydalangan. Opera odamlar oʻz taqdirlari ustidan nazoratni qoʻlga kirita olmasligini taʼkidlaydi[6]. Bartók uni Venger Güzel Sanatlar Komissiyasining mukofoti uchun taqdim etgan, biroq ular uni sahnaga yaroqsiz deb rad etgan. 1917-yilda Bartók 1918-yilgi premyera uchun partiturani qayta ishlagan va yakunini oʻzgartirgan. 1919-yilgi inqilobdan soʻng, unda faol ishtirok etgan Bartók Xorti rejimi tomonidan librettochi Béla Balázsning ismini operadan olib tashlashga majbur qilingan, chunki Balázs yahudiy kelib chiqishli boʻlib, qora roʻyxatga kiritilgan va mamlakatni tark etib Venaga ketgan. Bluebeard’s Castle Bartók emigratsiyadan oldin faqat bir marta — 1936-yilda qayta sahnalashtirilgan. Hayotining qolgan qismida u Vengriya xalqi va madaniyatiga sadiq boʻlsa-da, hukumat yoki uning rasmiy muassasalariga hech qachon koʻp sodiqlik sezgan emas.

Fayl:Bartok recording folk music.jpg
Béla Bartók fonograf yordamida Zobordarázsda (Dražovce (slovak tili), hozirgi Nitra, Slovakiya) dehqonlar kuylagan slovak xalq qoʻshiqlarini yozib olmoqda

Xalq musiqasi va kompozitsiya

Güzel Sanatlar Komissiyasi tanlovidagi muvaffaqiyatsizlikdan soʻng Bartók ikki-uch yil davomida deyarli asar yazmay, xalq musiqasini toʻplash va tartibga solishga eʼtibor qaratgan. U bu vazifani katta mahorat va qatʼiyat bilan bajargan; xalq musiqasi olimi Charles Seeger uni „20-asrning birinchi yarmining eng buyuk dala toʻplovchilaridan biri“ deb atagan[7]. Bartók fonografni xalq musiqasini toʻplashning muhim vositasi deb hisoblagan — uning aniqligi, obyektivligi va boshqaruvchanlik xususiyatlari uchun. U birinchi navbatda Karpat havzasida (oʻsha vaqtda Vengriya Qirolligi) vengercha, slovakcha, rumincha va bolgarcha xalq musiqasini yozib olgan. Zoltán Kodály bilan birgalikda fonomotor orqali xalq musiqasini toʻplash va yuzlab silindrlarni yozib olish muhim yutuq boʻldi. U shuningdek Moldova, Valaxiya va (1913-yilda) Jazoirda ham toʻplash ishlarini olib borgan. Birinchi jahon urushining boshlanishi ekspeditsiyalarni toʻxtatishga majbur etdi, biroq u Debyussi taʼsirida yozilgan The Wooden Prince baleti (1914—1916) va 2-torli kvartet (1915—1917) bilan ijodiga qaytdi.

Bartókning yana bir baleti The Miraculous Mandarin partiturasiga Igor Stravinski, Arnold Shenberg va Richard Strauss taʼsir koʻrsatgan. 1918-yilda boshlangan boʻlsa-da, asarning jinsiy mazmuni uni 1926-yilgacha sahnalashtirilishiga toʻsqinlik qildi. Keyinchalik u garmoniya va tuzilish jihatidan eng murakkab asarlari qatoriga kiruvchi ikki ta skripka sonatasini 1921 va 1922-yillarda yozgan[8].

Manbalar

  1. ↑ „Renaud Capuçon : "Béla Bartók est paradoxal : brutal et élégiaque à la fois"“. Radiofrance.fr (2018-yil 19-may). Qaraldi: 2026-yil 25-mart.
  2. ↑ „Bela Bartok (1881–1945)“. Mahlerfoundation.org (2015-yil 16-oktyabr). 2022-yil 7-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 7-fevral.
  3. ↑ 2018. "Béla Bartók". Boosey & Hawkes website (accessed 27 September 2018).
  4. ↑ „Béla Bartók (1881–1945)“ (en-US). Mahlerfoundation.org (2015-yil 16-oktyabr). 2023-yil 14-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 4-iyul.
  5. ↑ Rothenberg, David. Bug Music: How Insects Gave Us Rhythm and Noise. Macmillan + ORM, 16 April 2013. Qaraldi: 2026-yil 25-mart. 
  6. ↑ Antokoletz, Elliott (21 August 2006). "Musical Symbolism in Bartók's Bluebeard: Trauma, Gender, and the Unfolding of the Unconscious". Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae 47 (3–4): 281–282. doi:10.1556/smus.47.2006.3-4.5. ISSN 0039-3266. https://akjournals.com:443/view/journals/006/47/3-4/article-p279.xml. 
  7. ↑ Seeger’s remarks appear in a laudatory review of the book Bartók coauthored with Albert Lord, Serbo-Croatian folk songs (Columbia University Press, 1951). The review appeared in Journal of the American Musicological Society; 1 January 1952; 5.
  8. ↑ „Bela Bartok (1881–1945)“ (en-US). Mahler Foundation (2015-yil 16-oktyabr). 2022-yil 27-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 23-may.

Havolalar

Vikiomborda „Béla Bartók“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 


"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Béla_Bartók&oldid=349048" dan olindi