Ayniylik prinsipi

Ayniylik prinsipi – kvant mexanikannng asosiy qonuni. Ayniylik prinsipiga muvofiq bir xil zarralarni bir-biridan farq qilish mumkin emas. Klassik mexanikada fizik xossalari (massasi, zaryadi va hokazo) ayniy (bir xil) boʻlgan zarralar oʻz xususiyatini yoʻqotmaydi. Masalan, mazkur fizik tizimga kirgan zarralarni biror boshlangʻich vaqtda "raqamlab" va ularning oʻz trayektoriyasi boʻylab harakatini kuzata borib, keyingi istalgan vaqtda qayerda boʻlishini aniqlash mumkin. Kvant mexanikaning aniqsizlik prinsipiga asosan zarra (masalan, elektron)ning trayektoriyasi degan tushuncha oʻz ma’nosini yoʻqotadi. Ammo bu yerda zarrani topish ehtimoli koʻzda tutiladi, binobarin, kvant mexanikada zarralarni "raqamlariga qarab" bir-biridan farq qilish, aynan bir xil zarralar harakatini alohida-alohida kuzatish mumkin emas. Fizik xossalari bir xil boʻlgan zarralar bir-biridan farqsizdir. Ayniylik prinsipi kvant mexanikaning mustaqil prinsipidir. Bir xil zarralardan tashkil topgan tizimlarning kvant nazariyasida Ayniylik prinsipini quyidagicha ta’riflash mumkin: ayniy zarralarning oʻrin almashinishi natijasida zarralar tizimining ichki oʻzgarish holatini hech qanday tajriba yordamida farq qilib boʻlmaydi va bunday holatni bitta fizik holat deb qaraladi. Ayniylik prinsipi Fermi – Dirak statistikasiga boʻysunuvchi zarralar uchun Pauli prinsipi shaklida tavsiflanadi.

Adabiyotlar

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil